کم‌تر انسانی این روزها در لابه‌لای اخبار با اخبار متنوع و گوناگون پیرامون موضوع هوش مصنوعی مواجه نمی‌شود. این حوزه در چند سال اخیر آن‌قدر پیش رفته و فراگیر شده است که همه‌جا صحبت از آن است. با وجود پیشرفت‌های چشم‌گیر و سریع این حوزه، بخش اعظمی از اخبار و مباحث حول پیشرفت‌ها و دستاوردهای جدید و ترندهای روز این حوزه است. در مقابل نیز معمولاً نگرانی‌های مختلفی نیز وجود دارد که شاید یکی از مهم‌ترین آن حول موضوع تغییرات در مشاغل و از رده خارج شدن شغل‌های مختلف است. کم‌تر روزی است که با چنین تیترها و مواردی مانند آن مواجه نشویم: «این شغل‌ها در خطرند.»، «هوش مصنوعی جای برنامه‌نویس‌ها را می‌گیرد.»، «کدام مشاغل تا پنج سال دیگر از بین می‌روند؟»، «آیا هوش مصنوعی بی‌کاری گسترده ایجاد خواهد کرد؟»، «کدام مهارت‌ها در عصر هوش مصنوعی ارزشمند خواهند بود؟» و...
پرسش‌های مذکور، در جای خود، سؤالات مهمی هستند، اما شاید بیش از حد به آن‌ها مشغول شده‌ایم. چرا که ممکن است در حال تماشای یک تغییر بسیار بزرگ‌تر باشیم و داریم آن را صرفاً از دریچه‌ای کوچک‌تر می‌بینیم.
نکته‌ای که در این‌جا عموماً مغفول واقع می‌شود(علی‌رغم اهمیت بالای آن) این است که ما در برخورد با پدیده هوش مصنوعی بیش‌تر درگیر محصولات و مسائل خرد و عملیاتی حال حاضر آن هستیم. در صورتی که از مسأله بزرگ غافلیم. چیزی که شواهد امر در این چند ساله اخیر نشان می‌دهد این است که توسعه هوش مصنوعی صرف یک پیشرفت بزرگ در زندگی جاری بشر نیست، بلکه نشانه‌هایی از تغییرات در زیرلایه‌های زندگی و تمدنی بشری را می‌توان در آن دید. با اندکی دقت و ریزبینی می‌توان متوجه تغییراتی عمیق در زیرساخت‌ها و زیرلایه‌های زیست بشری شد که این تغییرات در سال‌های آتی توانایی زیر و رو کردن زندگی بشر را دارند.
مسأله صرفاً این نیست که فلان شغل با هوش مصنوعی جایگزین می‌شود یا فلان افراد بی‌کار می‌شوند یا مثلاً فلان کارها سریع‌تر انجام می‌شوند یا... مسأله جایی است که اساساً می‌تواند تعاریف و ساختارها را تغییر دهد و دنیای جدیدی به وجود بیاید و نیاز باشد که تمام مسائل قبلی در دنیای جدید تعریف شده و در آن چارچوب دیده شوند. ظاهراً مسأله جایی است که هوش مصنوعی دارد آرام‌آرام تعریف ما از «کار»، «دانش»، «مهارت»، «تصمیم‌گیری»، «سازمان»، «نرم‌افزار» و حتی «نقش انسان» را تغییر می‌دهد. و این یعنی این‌که ما احتمالاً با یک تغییر پارادایمی روبه‌رو هستیم.
ما با فناوری مواجه شده‌ایم که نه فقط قدرت انجام دادن، بلکه بخش‌هایی از قدرت شناختن، تولید کردن و تصمیم‌سازی انسان را هم در مقیاس وسیع در اختیار می‌گیرد. هوش مصنوعی می‌تواند متن بنویسد، کد تولید کند، تصویر بسازد، داده تحلیل کند، استدلال کند، ایده پیشنهاد دهد، یک سند حقوقی را بررسی کند، یک استراتژی اولیه طراحی کند و در بسیاری از موارد، با ابزارهای دیگر تعامل کند و بخشی از یک فرآیند را خودش جلو ببرد. بنابراین مسأله دیگر صرفاً این نیست که: «آیا یک ماشین می‌تواند کار من را انجام دهد؟» بلکه سؤال بنیادی‌تری به وجود می‌آید که اگر ماشین بتواند بخش بزرگی از اجرای کارهای ما را انجام دهد، اصلاً «کار کردن» چه معنایی پیدا می‌کند؟ این سؤال بسیار بزرگ‌تر از مسأله اشتغال است.
ما در تمام تاریخ فناوری، عمدتاً با ابزارها کار کرده‌ایم. چکش را برمی‌داشتیم و چیزی می‌ساختیم. ماشین‌حساب را روشن می‌کردیم و محاسبه می‌کردیم. فوتوشاپ را باز می‌کردیم و تصویر را ویرایش می‌کردیم. اکسل را باز می‌کردیم و داده‌ها را تحلیل می‌کردیم. اما رابطه ما با هوش مصنوعی الزاماً چنین رابطه‌ای نیست. وقتی به یک مدل زبانی می‌گوییم: «این داده‌ها را تحلیل کن، مسأله را پیدا کن، چند راه‌حل پیشنهاد بده و مزایا و معایب هر کدام را توضیح بده.» ما دیگر صرفاً از یک ابزار استفاده نکرده‌ایم. ما بخشی از فرآیند شناختی را واگذار کرده‌ایم. این تفاوت بسیار مهم است. چون ابزار معمولاً چیزی است که «ما» با آن کار می‌کنیم. اما در این‌جا با عاملی طرفی هستیم که می‌تواند برای انجام کاری به کار گرفته شود و این‌جاست که رابطه انسان و تکنولوژی وارد مرحله جدیدی می‌شود. هوش مصنوعی فقط اجرای وظایف را سریع‌تر نمی‌کند، بلکه وارد فرآیندهای کاری، تصمیم‌گیری و همکاری می‌شود.
یکی از مهم‌ترین اتفاقاتی که هوش مصنوعی رقم می‌زند، چیزی است که هنوز به اندازه کافی درباره‌اش صحبت نمی‌شود: ارزان شدن هوش. در طول تاریخ، توانایی‌های شناختی انسان منابع کمیاب بوده‌اند. برای تحلیل یک مسأله باید متخصص پیدا می‌کردیم. برای نوشتن قرارداد به وکیل نیاز داشتیم. برای طراحی کمپین به تیم بازاریابی نیاز داشتیم. برای نوشتن نرم‌افزار به برنامه‌نویس نیاز داشتیم. برای ترجمه به مترجم نیاز داشتیم. برای تولید محتوا به نویسنده و ویراستار نیاز داشتیم. برای تحلیل داده به تحلیلگر نیاز داشتیم و... این یعنی بخش قابل توجهی از اقتصاد حول یک مسأله ساخته شده بود: چه کسی دانش و مهارت لازم برای انجام این کار را دارد؟ اما اگر دسترسی به مقدار زیادی از این توانایی‌ها تقریباً آنی و کم‌هزینه شود، اقتصاد شروع می‌کند به تغییر کردن. این صرفاً افزایش بهره‌وری نیست، این تغییر در اقتصاد است. هر بار که یک منبع بنیادی از حالت کمیاب خارج شده، ساختارهای اطراف آن نیز تغییر کرده‌اند.
یکی از نخستین جاهایی که این تغییر را می‌توان دید، آموزش است. تا امروز بخش مهمی از سیستم آموزشی بر این فرض بنا شده بود که انسان باید دانش را در ذهن خود ذخیره کند و بتواند آن را در زمان مناسب بازیابی کند. امتحان می‌گیریم تا بفهمیم چه کسی چه می‌داند. تکلیف می‌دهیم تا توانایی فرد را بسنجیم. مقاله می‌خواهیم تا ببینیم فرد چقدر می‌تواند تحقیق و تولید محتوا کند. اما وقتی یک سیستم هوش مصنوعی می‌تواند در چند ثانیه مقاله تولید کند، اطلاعات را خلاصه کند، مسأله حل کند و حتی در برخی حوزه‌ها استدلال قابل قبولی ارائه دهد، سؤال تغییر می‌کند.
شاید دیگر مهم‌ترین سؤال این نباشد که «چه چیزی می‌دانی؟»، بلکه باید سراغ چنین سؤالاتی رفت که «می‌دانی چه سؤالی بپرسی؟»، «می‌توانی پاسخ را ارزیابی کنی؟»، «می‌توانی تشخیص بدهی کجا اشتباه است؟»، «می‌توانی مسأله درست را تعریف کنی؟ و می‌توانی بر اساس آن تصمیم بگیری؟» این یک جابه‌جایی عمیق در مفهوم مهارت است. دانستن، از یک مزیت انحصاری، به چیزی شبیه به یک زیرساخت یا مانند آن تبدیل می‌شود و در عوض، قضاوت، تعریف مسأله، زمینه‌شناسی و مسئولیت‌پذیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
در چنین دنیایی شرکت‌ها نیز احتمالاً مجبور خواهند شد دوباره تعریف شوند. شرکت مدرن تا حد زیادی بر اساس تقسیم کار ساخته شده است. یک نفر تحقیق می‌کند. یک نفر تحلیل می‌کند. یک نفر گزارش می‌نویسد. یک نفر تصمیم می‌گیرد. یک نفر اجرا می‌کند. یک نفر کار را بررسی می‌کند. اما اگر یک سیستم هوش مصنوعی بتواند چندین مرحله از این زنجیره را انجام دهد، آیا هنوز همان ساختار سازمانی منطقی است؟ شاید در آینده، شرکت‌ها کم‌تر شبیه مجموعه‌ای از کارمندان و بیش‌تر شبیه شبکه‌ای از انسان‌ها، مدل‌ها، Agentها و سیستم‌های خودکار باشند. در چنین سازمانی، یک انسان ممکن است به جای مدیریت پنج نفر، یک سیستم متشکل از چند Agent را مدیریت کند. به جای نوشتن گزارش، مسأله را تعریف کند و تولید گزارش را به سیستم بسپارد. به جای جست‌وجوی اطلاعات، کیفیت اطلاعات و نتیجه‌گیری را ارزیابی کند. به جای انجام ده‌ها کار کوچک، جریان کاری را طراحی و نظارت کند. این یعنی ساختار سازمانی نیز ممکن است از نو طراحی شود.
فارغ از همه این‌ها، بزرگ‌ترین تغییر شاید در «نسبت انسان با خودش» اتفاق بیفتد. اگر هوش مصنوعی بتواند بخش بزرگی از کارهای فکری را انجام دهد، یک پرسش عجیب‌تر پیش می‌آید: اگر بخش قابل توجهی از آن‌چه تا امروز «من» را تعریف می‌کرد، قابل واگذاری به ماشین باشد، من چه هستم؟
برای قرن‌ها، هویت انسان با توانایی‌هایش گره خورده بود. من نویسنده‌ام. من برنامه‌نویسم. من پزشکم. من مهندسم. من تحلیلگرم. من نقاشم. اما وقتی ماشین می‌تواند بخشی از این فعالیت‌ها را انجام دهد، مرز میان «توانایی» و «هویت» شروع به جابه‌جا شدن می‌کند.
شاید در آینده کم‌تر بپرسیم که «چه کاری بلدی انجام بدهی؟» و بیش‌تر بپرسیم که «چه مسأله‌ای را انتخاب می‌کنی؟»، «به چه چیزی اهمیت می‌دهی؟»، «مسئولیت چه چیزی را می‌پذیری؟»، «چه چیزی را حاضر نیستی به ماشین واگذار کنی؟»
تغییرات بزرگ تاریخی معمولاً این‌گونه اتفاق نمی‌افتند. آن‌ها آرام‌آرام ساختارها را تغییر می‌دهند. اول یک کار ارزان‌تر می‌شود. سپس یک فرآیند تغییر می‌کند. بعد از آن یک شغل شکل دیگری پیدا می‌کند. سپس یک سازمان با ساختار متفاوتی شکل می‌گیرد. پس از آن مهارت‌های ارزشمند تغییر می‌کنند. سپس آموزش تغییر می‌کند. بعد از آن قوانین مجبور می‌شوند خودشان را تطبیق دهند. و در نهایت، چیزی که زمانی عجیب بود، تبدیل به «روال عادی» می‌شود.
شاید ۱۰ سال دیگر کسی نگوید که «من از هوش مصنوعی استفاده می‌کنم.» همان‌طور که امروز کم‌تر کسی می‌گوید «من از اینترنت استفاده می‌کنم.» هوش مصنوعی ممکن است به یک لایه‌ی زیرساختی زندگی تبدیل شود. وقتی چیزی زیرساخت می‌شود، دیگر مسأله فقط استفاده از آن نیست. مسأله این است که جهان بر اساس حضور آن چگونه بازطراحی می‌شود.
بنابراین، بحث «چند شغل توسط هوش مصنوعی از بین می‌رود؟» اگرچه مهم است، اما به نظر سؤال اصلی نیست. این بحث شبیه این است که در ابتدای ظهور اینترنت بپرسیم «چند شغل پست‌چی از بین خواهد رفت؟» پاسخ مهم بود اما اهمیت تاریخی اینترنت را توضیح نمی‌داد. اهمیت اینترنت این بود که منطق توزیع اطلاعات و ارتباطات را تغییر داد. هوش مصنوعی نیز ممکن است چیزی مشابه را در مورد شناخت و تولید انجام دهد. ممکن است مهم‌ترین پیامد هوش مصنوعی این نباشد که بعضی انسان‌ها دیگر کد نمی‌نویسند، مقاله تایپ نمی‌کنند یا گزارش تهیه نمی‌کنند. پیامد اصلی شاید این باشد که برای اولین بار در مقیاس وسیع، هوش و توانایی شناختی قابل دسترس و قابل تکثیر می‌شود. و اگر این اتفاق واقعاً در حال وقوع باشد، ما با یک ابزار جدید مواجه نیستیم، با یک پارادایم جدید مواجهیم.
بنابراین شاید سؤال درست برای سال‌های آینده این نباشد که «هوش مصنوعی چه شغل‌هایی را از بین می‌برد؟»، بلکه بایستی بپرسیم «وقتی هوش دیگر یک منبع کمیاب نیست، جهان چگونه سازمان پیدا می‌کند؟» این سؤال، ما را از بحث‌های روزمره درباره مشاغل و ابزارها بیرون می‌آورد و وارد قلمرو بسیار بزرگ‌تری می‌کند: اقتصاد، آموزش، سازمان، قدرت، دانش، خلاقیت، تصمیم‌گیری، و در نهایت، خودِ انسان.
شاید هوش مصنوعی مهم‌ترین فناوری تاریخ نباشد، اما ممکن است یکی از معدود فناوری‌هایی باشد که ما را مجبور می‌کند دوباره تعریف کنیم فناوری برای چه چیزی است، کار برای چیست، دانش چیست و انسان قرار است در این میان چه نقشی داشته باشد. و شاید این همان تغییری باشد که هنوز ابعاد واقعیش را ندیده‌ایم.
