من نمی خواهم مانند مکاتب مختلف تحلیلی، به سراغ نقد فیلم بروم. بلکه رویکردم، کاملا دلی و بر مبنای احساسات شخصی است. گرچه نویسنده سابقا، رزومۀ نوشتن چندین مقاله و یادداشت در حوزۀ نقد فیلم به روش کلاسیک و مدرن دارد اما این متن را صرفا از منظر قلب و دل تحلیل خواهد کرد.
تعریف من از قهرمان، با تعریف غربی ها و غرب گرا ها فرق دارد. آنها قهرمان را فردی می نامند که ویژگی خاصی داشته باشد. ویژگی که ممکن است خارق العاده باشد (مانند قهرمانان مارول) و یا از جنس درونی باشد (مانند غلبه بر احساسات درونی در فیلم ارباب حلقه ها). اما من چه می گویم؟ من قهرمان را فردی می نامم که مخاطب را به کنش وا دارد. مخاطب را بعد از فیلم به عمل و اقدام برساند.
تخیل داشتن و ویژگی خاص دادن به شخصیت اصلی، ساده ترین کار و در عین حال، احمقانه ترین کار برای سرگرم نگه داشتن مخاطب است؛ و مهم آن است که مخاطب را به کوشش و جوشش برسانیم. جوششی که در فیلم لباس شخصی اتفاق افتاد.
تا سخن از تحلیل فیلم به میان می آید، ذهن ها سمت و سوی نقد فیلم و به مسلخ کشیدن زحمت چندماهه و یا حتی چندسالۀ کارگردان، تهیه کننده و تمامی دست اندرکاران ریز و درشت است. اما گاهی باید تعریف کرد. تحلیل صرفا نقد نیست، گاهی تعریف به جا نیز خود تماما تحلیل ماجرا می شود.
و اما تعریف به مثابه تحلیل: در ابتدا وقتی مخاطب شروع فیلم را می بیند و متوجه می شود قرار است بیش از یک ساعت و نیم برایش از حزب منحل شدۀ توده سخن بگویند، شاید خرده بگیرد و فکر کند قرار است حسابی حوصله اش سر برود. شاید من تاریخ را دوست داشته باشم اما به راستی در بین مردم عادی، چه کسی حوصلۀ دیدن فیلم های تاریخی را دارد؟ (و این نشان از غیر عادی بودن من می دهد)
اما کارگردان که اتفاقا نویسنده این فیلم به شمار می رود، توانسته است، به خوبی مخاطب را جذب کند و به گونه ای تاریخ را بیان کند که نه تنها مخاطب حوصله اش سر نرود بلکه به دنبال پایان داستان و ماجرا باشد. و پایانی که البته باز است و هنوز کسی مختومه بودن آن را اعلام نکرده است.
نویسنده چه کرده که مخاطب جذب در بیان تاریخ شده است؟ انسان ذاتا مسائل اطلاعاتی را دوست دارد. کشف معما و حل مسئله را دوست دارد. اتفاقا او توانسته با دست گذاشتن بر روی این خصیصه انسانی، مخاطب را جذب در داستان خود کند. در ابتدای داستان، با کدهایی مواجه هستیم که به مرور زمان کامل تر می شوند و اینجا مخاطب است که خود را در داستان می بیند و سعی می کند اتفاقات را تحلیل کند و جاسوس اصلی را پیدا کند. این همان نقطۀ قوت فیلم نامه و کارگردانی است.
در ثانی، تعلیق در فیلم به غیر از یکی دو صحنه به خوبی اجرا شده است. از هیجانی که هنگام دنبال کردن یکی از مظنونین اصلی به مخاطب القا می شود تا تعلیق اطلاعاتی در کل داستان، توانسته است مخاطب را پای فیلم نگه دارد. تنها در 10 دقیقه از فیلم است که مخاطب احساس می کند حوصله اش سر رفته و می خواهد سریعتر این سکانس رد بشود و بگذرد.
ثالثا، پرداختن به نقش ها و مخصوصا نقش اصلی داستان، به حدی واقعی بوده است که مخاطب در بعضی سکانس ها خود را به جای او می گذارد و سعی می کند تا به راه حل مشکل یا اقدامی برای رفع گرفتاری ها برسد.
نکته در باب تعریف زیاد است. وقتی فیلم، مبنای اطلاعاتی پیدا میکند، حتی نام خود فیلم نیز یکی از رمزهایی می شود که در آخرین ثانیه های فیلم باز می شود. اما در کنار آنها، واقعا حیف است که به واژۀ قهرمان در این فیلم نپردازیم. فیلم های زیادی قهرمان دارند. قهرمان هایی از همه مدل. یکی جان ویک است و دیگری سوپرمن. می توان هری پاتر را دید و می توان هزاران فیلم دیگر و قهرمان دیگر را. اما همانگونه که گفتم، قهرمان را کسی می دانم که کنش ایجاد کند. هری پاتر قهرمان همذات پنداری با مخاطب بود ولی در مخاطب کنش ایجاد نمی کرد، زیرا اساسا شرایط و محیط او (هاگوارتز) و اسلحۀ اصلی او (جادو) مقاربتی با مخاطب ندارد.
ولی وقتی پا به جامعۀ ایرانی می گذاری، می توانی ماجراهای سال 61 را به گونه ای برایش تعریف کنی و شخصیت اصلی را به گونه ای شخصیت پردازی کنی و یا حتی سکانس آخر را به گونه ای به پایان برسانی که مخاطب خود را در نقش قهرمانی ببیند که باید برود و ادامۀ این مسیر را دنبال کند. باید مانند یاسر با مشکلات و موانع سرشاخ شود تا بتواند آنانی که لباس شخصی هستند را در دام بیندازد.
منتظر نظراتتان هستم: