عقل، منطق و تجربه حکم میکند که بگوییم نویسندگی باید تابع اهدافی مشخص باشد. هرکسی که در محدودۀ آن اهداف نوشتن، ننویسد، همان نوشتنش بِه زِ نوشتن. نویسنده کسیست که هر موضوعی را انتخاب نمیکند.
بسیاری بر این نکته تاکید دارند که سوژهها و موضوعات نوشتن در اقصی نقاط زیست و زندگی ما حس میشوند و یه قدر وفور وجود دارند اما با قدری تامل در مییابیم که هر موضوعی که بر اطراف خود میبینیم، قابلیت تبدیل شدن به نوشته را ندارد. رضا امیرخانی نویسندۀ خوبی است، قلم خوبی دارد و خوب میتواند مخاطب را با خود همراه سازد، اما من او را برترین نویسنده نمیدانم. زیرا موضوعاتی که انتخاب می کند، صرفا زاییدۀ احساسات و اتفاقات شخصی او میباشند.
مثالی ملموستر: تصور کنید فردی پسرش در اثر جنگ با آمریکا در جنگ رمضان به شهادت رسیده است؛ خب، حادثه سخت و جان گداز است و نوشتن در باب آن، روح را به درد میآورد و همدردی انسان را با پدر فرزند برمیانگیزد. اما آیا آن نوشته 50 سال بعد هم باقی میماند؟ آیا آن کتاب می تواند تبدیل به روح یک ملت شود و برای آنها زیست جهان جمعی به بار بیاورد؟ قطعا نه!
نوشتهای اینچنین، هیچگاه نمیتواند به جایگاه کتاب جنگ و صلح یا کتاب 1984 برسد؛ زیرا انگیزۀ نوشتن، انگیزۀ شخصی است. انگیزۀ نوشتن، در مورد فلان شهید و فلان خانوادۀ شهید است. و انگیزۀ شخصی هیچگاه نمیتواند اثری جهانی شود و ملل و جوامع را تحت تاثیر خود قرار دهد.
موضوع نوشته باید فرای موضوعات شخصی باشد. اینکه فرزند من مرده است، خب معلوم است که شخصی برشمرده میشود. نوشتن در مورد سختیهایی که خودم یا فلان دوستم از کودکی تا بدین جا کشیده است، باز هم شخصی به حساب میآید، نوشتن در مورد گرانیها و مشقتهای اقتصادی خانوادۀ من هم انگیزهای شخصی عنوان میشود.
اما پس چه شد که کتابهای معروف جهان، بدین جایگاه رسیدند؟ اگر لیستی بلند بالا از معروفترین رمانهای جهان تهیه کنیم و در صدر آن لیست نام کتب خوشههای خشم، جنگ و صلح، تام سایر، چارلز دیکنز، بینوایان، باخانمان و ... را بیاوریم، پرواضح است که موضوع هیچ کدام در نوشتن، موضوعی شخصی نبوده است.
کتاب خوشههای خشم، هدفش بیان رنج و سختی تمام مردمانی بوده است که در اثر صنعتی شدن و مدرنیته از کار بیکار شدهاند و برای زنده ماندن، شاهد از هم پاشیدن خانوادۀ خود هستند. کتاب بینوایان، هدفش بیان رنج و درد و سختی و مصیبتی بوده است که هزاران کودک در جهان مبتلا به آن هستند. انگیزۀ این کتابها، روایت زندگی قشری از جامعه است.
آنچه گفتیم، در باب انگیزۀ اجتماعی داشتن بود. برای نوشتن، مهم است که موضوع تو شخصیست؟ یا اجتماعی؟ سوژۀ تو، درد تو به شمار می رود یا درد قشری از مردم جامعه؟ آشکار است که درد تو، نمی تواند هیچ گاه بر جایگاه برترین اثر جهان تکیه بزند اما روایت درد قشری از جامعه، اینگونه نیست.
و چه خوش می گفت و خوش می نوشت نادر؛ آن زمان که بسیاری از نویسندگان، قلم خود را در مبتزل ترین مسائل و موضوعات هدر می دادند، این نادر بود که با جرعت از بیان درد اجتماع و قشر مردم حرف می زد. حرفی که خروجی اش را کتبش نشان می دهد؛ جایی که حتی او زندگی نامۀ خود را به گونه ای تنظیم کرده است که بیان گر درد و رنج مردمی چون او باشد. مردمی که همانند او از هیچ شروع کردند و نظام طبقانی شاهنشاهی را بر نمی تافتند.
