ما ایرانیان؛ به بهانه کتاب و کتابخوانی

همیشه یک سری کارها، رفتارها و عقاید برایم تعجب آور بود. اینکه چرا وقتی جنسی گران می شود، به جای نخریدن، بدتر همه هجوم می آورند و اینقدر بیش از نیازشان می خرند که به کسی که واقعا احتیاج دارد، نمی رسد. اینکه در ترافیک، راننده ماشین پشتی به زور خودش را می کشد و می آید جلوی شما قرار می گیرد. خب چند دقیقه صبر کن، سبز می شود. اینکه در عقاید سیاسی و اجتماعی مان اینقدر بلاتکلیف هستیم. در عرض یک هفته به دو تا اتفاق کاملا متناقض، عکس العمل یکسان نشان می دهیم. اینکه دائم مخالفت می کنیم و غر می زنیم ولی وقتی از ما راه حل می خواهند، سکوت می کنیم. یا حتی راه حل هم آماده است، فقط عمل می خواهد و ما در افق گم می شویم. بسیاری از موارد مشابه که هریک از ما روزانه آن را تجربه می کنیم.

جواب تعداد زیادی از این ابهامات را با خواندن کتاب «ما ایرانیان» نوشته مقصود فراستخواه گرفتم که بخش هایی از آن را در ادامه می آورم. اینکه در درجه اول کلا ما ایرانیان چگونه مردمانی هستیم که وضعیت امروز جامعه و کشورمان این است. البته بحثی است بسیار گسترده و عمیق و نیازمند بررسی و مطالعه که در مجال این نوشته نمی گنجد. برای مطالعه بیشتر می توانید به کتاب مربوطه مراجعه کنید.

«در گفتگوی مردم کوچه و بازار و نیز در بسیاری از آثار شرق شناختی و ایران شناختی و حتی آثاری که خود ایرانیان نگاشته اند، گزاره هایی وجود دارد که در آن ها درباره روحیات و خلقیات ایرانی سخن گفته می شود، مثلا می گویند ایرانی ها زیاد دروغ می گویند؛ کم کار می کنند؛ فعالیت مشترک جمعی و گروهی در بین آن ها ضعیف است؛ دورویی در میانشان رواج دارد؛ احساساتشان بر خردورزی چیره می شود؛ خودمدارند و به سختی می توانند توافق های پایدار انجام دهند. این گزاره ها مدعیاتی درباره روحیات، خلق و خوها و عادات ایرانی است.

اما آیا واقعا این ملاحظات می تواند صورت مساله را پاک کند؟ شواهد حکایت از آن دارد که بخشی از خلق و خوهای ایرانی بحث انگیز بوده است.»

نویسنده در این کتاب به روشی علمی با انجام پیمایش، درنظر گیری پیشینه ها و رویکردهای نظری و مدل های تحلیلی، نظریات مرجع، زیست تاریخی، تاریخ معاصر و بسیاری جزئیات دیگر به نتایجی در باب خلقیات امروز ایرانی و دلایل بروز آن رسیده است.

«در این کتاب، از میان آن همه خلقیات خوب و بد و گوناگون ایرانیان، تنها شواهد بحث انگیز برجسته شده است. این کار فقط یک انتخاب مساله شناختی است و به معنای آن نیست که ایرانیان در برهه برهه تاریخ خود، احوال و افعال دیگر نداشته اند. با این همه، با خلقیات بحث انگیز که در ادوار مختلف تاریخ تا دوران معاصر برملا شده، چه می توان کرد؟ به گمان نویسنده، پاسخ تنها دو کلمه است: یادگیری و کنش. مراد از یادگیری، تنها یادگیری فردی نیست، بلکه یادگیری گروهی، سازمانی و اجتماعی است. در سراسر مناسبت های موضوعی کتاب دیدیم که خلقیات یادگرفتنی است. یادگیری تغییر نسبتا پایدار در رفتار است. بخصوص ملتی که سرمایه های انسانی جوان و آموزش پذیر دارد، آن هم در دنیایی این چنین جهانی شده و مبتنی بر ارتباطات و اطلاعات و دانش می تواند یاد بگیرد که طور دیگر ببیند و طور دیگر زندگی کند. اصلاحات نهادی مانند نهاد دولت، آموزش و پرورش، مالکیت، مناسبات تولید و روابط کار مهمترین قدم برای ایجاد تحول در خلقیات است.

ما نیازمند رویکردی شبکه ای و طرحی آهسته و پیوسته هستیم. باید همه جانبه و شبکه ای نگاه کنیم و طرحی ژرف و مشارکت جویانه و نه نخبه گرایانه بجوییم. تغییر و تحول یک طرح گسترده است که به مشارکت فراوان مردم نیاز دارد. همه باید در این طرح آهسته، پیوسته، همه جانبه و گسترده مشارکت کنند. تغییر پروژه ای طولانی و همه جانبه است؛ پروژه ای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، شهری، محله ای، اجتماعی، آموزشی، فکری، بخشی و میان بخشی.»[i]

حالا کم و بیش می دانم که دلایل رفتارها و کارهای واقعا بحث انگیزی که از ما سر میزند، چیست. اینکه تغییر برای زندگی و جایگاهی بهتر، ضروری است. یکی از تغییرهای بنیادی که در کتاب هم پیشنهاد شده و شاید در همه تغییر و تحول ها نام آن شنیده می شود، آموزش و پرورش است. چیزی که از زمانی که پسر بزرگم مهدکودک رفت، من با پوست و گوشتم حسش کردم. بخصوص بعد از بحران کرونا و مجازی شدن آموزش ها و عوارضی که هنوز معلوم نیست، چه هستند. هرکدام از ما والدین مسئولیم با دانش و مهارتهایی که داریم، این نسل را به سمت آنچه واقعا نیاز آینده است، پیش ببریم. اگر بتوانیم در این راه، آموزش و پرورش یا هر نهاد دیگری را به سمت بهتر شدن، تغییر بدهیم که چه بهتر. اگرنه باید دینمان را به فرزندانمان و جامعه آینده ادا کنیم.

[i] فراستخواه، مقصود، 1394، نشر نی، ما ایرانیان: زمینه کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی