علی شریعتی، یکی از تاثیرگذارترین افراد در به ثمر نشستن انقلاب اسلامی در سال 57 به شمار می‌رود. دایره نفوذ او در زمانه خود، طیف گسترده‌ای از نخبگان، دانشگاهیان، روحانیون و توده مردم را شامل می‌شد. اشتیاقی که برای خواندن متون شریعتی، نشستن پای سخنرانی او و برافراشتن تصویر او در اعتراض‌های خیابانی دیده می‌شد خود گویای محبوبیت او در بین گروه‌های مختلف انقلابی در آن دوره است. پرسشی که هم‌اکنون بیش از همه پاسخ به آن ضروری به نظر می‌رسد تصریح نسبت شریعتی با عصر حاضر است؛ اینکه آیا گفتمان شریعتی قابلیت بازتولید برای زمانه امروز ما را داراست و به طور مشخص‌تر آیا وام گرفتن از اندیشه شریعتی، دردی را از روزگار متلاطم ما چاره می‌کند؟ زادروز شریعتی بهانه‌ای شد تا ضمن گرامی‌داشت یاد او، در تلاشی کم‌ادعا و گزیده، پاسخی بیابیم که امید است راه‌گشا باشد.
شریعتی در دوگانه آرمان و حقیقت، آرمان را برگزیده بود و حقیقت را مگر در خدمت اندیشه‌هایش کارگر نمی‌یافت.
علی شریعتی در زمانه‌ای زیست که به او فرصتی برای محک زدن اندیشه‌ها و چکش‌کاری راهبردهایش نمی‌داد. او در عصر خود به مثابه راهبری بود که خود هنوز از چند و چون مقصد اطمینان ندارد اما رسیدن به مقصد را رسالت خود می‌داند. علی شریعتی در پیچ و خم مسیر، از آن‌چه حقیقت داشت و نداشت هزینه می‌کرد تا مخاطب را از جهت درستی عقایدش، اقناع کند. از ایجاد شخصیتی خیالی به نام « پروفسور شاندل » در مرثیه سرایی‌هایش گرفته تا ساخت شخصیتی اسطوره‌ای از ابوذر، صحابه صالح پیامبر(ص)، همه در خدمت رسیدن به هدفی بود که علی شریعتی برای کشورش مطلوب می‌دانست. شریعتی در دوگانه آرمان و حقیقت، آرمان را برگزیده بود و حقیقت را مگر در خدمت اندیشه‌هایش کارگر نمی‌یافت.
شریعتی در اهتمام به توده‌های مردم تا جایی پیش رفته بود که فلاسفه را در مقابل توده‌ها فاقد ارزش می‌دانست و آن‌ها را این‌گونه خطاب می‌کرد: «فلاسفه چهره‌های پفیوز تاریخند و این توده‌ها هستند که به عنوان بهترین سربازانِ ایدئولوژی‌ها مبارزه در تاریخ را آغاز کرده‌اند جان داده‌اند و می‌دهند.» همان‌طور که مشخص است علی شریعتی از توده‌های مردم به عنوان «سربازان ایدئولوژی‌ها» یاد می‌کرد و در دیدگاه او مذهب به عنوان یک ایدئولوژی مطرح بود چرا که گفته بود: «بهترین تعریف از مذهب این است که مذهب یک ایدئولوژی است و بهترین تعریف برای ایدئولوژی اینکه ایدئولوژی ادامه غریزه است.»
این اتکاء شریعتی بر توده‌های مردم و ایدئولوژی هرچند به خودی خود خطایی را متوجه او نمی‌کند اما پیوند بین این دو، بدون ارائه استدلال و آگاهی بخشی به مردم این مسأله را در ذهن بیدار می‌کند که شریعتی تعمدا و احتمالا از سر خیرخواهی وارد مقوله طرحِ دلیل و منطق برای گفته‌هایش نمی‌شد و تنها ذهن مردم را برای تفکر انقلابی آماده می‌کرد.
مسأله‌ی تقدم انقلاب بر آگاهی در اندیشه شریعتی، زمانی اهمیت پیدا می‌کند که او شهادت را در ذیل انقلاب برمی‌شمرد و این‌گونه بیان می‌کرد: «وقتی در صحنه حق و باطل نیستی وقتی که شاهد عصر خودت و شهید حق و باطل جامعه‌ات نیستی، هرکجا که می‌خواهی باش چه به نماز ایستاده باشی چه به شراب نشسته باشی، هردو یکی است.» شریعتی برای نیل به آرمان انقلاب، در توصیف مسلمانی نیز دوگانه‌ای را تصویر و هرکه را بیرون از آن دو، خارج از دایره مسلمانی قلمداد می‌کرد؛ دوگانه معروف او این چنین است: «آن‌ها که رفتند کاری حسینی کردند و آن‌ها که ماندند باید کاری زینبی کنند وگرنه یزیدی‌اند.»
علی شریعتی که این‌گونه شور انقلابی را برمی‌انگیخت برای شعور انقلابی تلاش نمی‌کرد. هرچند جامعه آن روز، تحت تاثیر تفکرات چپ انقلابی بود و روشنفکران بسیاری نیز در آن برهه، دلداده‌ی اندیشه‌های چپ بودند اما شریعتی به عنوان اندیشمندی که پیوند دهنده نیروهای انقلاب و نقطه اشتراک توده مردم، روحانیون مدرن و دانشگاهیان بود بیش از هر روشنفکری در تدوین مختصاتِ تفکر انقلابیون نقش داشت.
علاوه بر این، علی شریعتی که ارزشی بس والا به توده‌های مردم و به خصوص محروم می‌داد و بیان می‌کرد: «در مسائل اجتماعی هرکجا کلمه «الله» آمده می‌توان به جای آن کلمه «الناس» گذاشت مثلا انفاق در راه خدا یعنی در راه مردم.»، مسلما باید به بینش و حقیقت‌طلبی مردم نیز اهتمام می‌ورزید.
شریعتی در راهبرد رسیدن به اهدافش، بیش از همه «حقیقت» را قربانی کرد البته در اندیشه شریعتی، فدا شدن برای هدف نیز خود توجیهی عرفانی دارد اما اینکه حقیقت را فدا می‌کرد با گفته خود او که «حقیقت را باید آن‌چنان که هست شناخت نه آن‌چنان که می‌پسندند» کمی دچار تناقض است.
علی شریعتی در عصر خود دوستداران زیادی داشت اما در همان زمان نیز انتقادهایی به او وارد می‌شد. مرتضی مطهری، از منتقدان علی شریعتی بود و در موارد گوناگون به اندیشه‌های او خرده می‌گرفت. به طور مثال در مورد عدم توجه شریعتی به فلسفه، شهید مطهری این امر را غیر ممکن می‌دانست و اعتقاد داشت حتی برای نفی فلسفه نیز به فلسفه نیاز است. یا در خصوص تعبیرهایی که شریعتی از شهید ارائه می‌کرد مطهری این‌گونه در بطالت آن سخن می‌گفت: «در قرآن حتی یک مورد هم نمی‌توان یافت که کلمه «شهید» به معنی رایج امروز یعنی «کشته شدن در راه خدا» آمده باشد. البته شهید به معنی رایج امروز در زبان رسول خدا و ائمه اطهار آمده اما در قرآن نیامده است. پس می‌بینیم که چگونه آیات قرآن برای اینکه یک اندیشه نامربوط مارکسیستی توجیه شود، مسخ می‌گردد.»
مرتضی مطهری در جایی دیگر در مورد تعبیر شریعتی از «ناس» این‌گونه سخن می‌راند: «اینکه گفته شد که مخاطب قرآن ناس است و ناس مساوی است با توده محروم پس مخاطب اسلام طبقه محروم است... و اسلام پیروان خود را و سربازان خود را منحصرا از توده محروم می‌گیرد نیز غلط است. البته مخاطب اسلام ناس است ولی ناس یعنی انسان‌ها یعنی عموم مردم.»
«معلم شهید» و «معلم انقلاب»، لقب‌هایی است که به وفور برای علی شریعتی استفاده شده و سید احمد خمینی، فرزند امام خمینی (ره) نیز شریعتی را «واقعا معلم انقلاب» خطاب می‌کرد.
شریعتی اگرچه مبارزه با استبداد را به درستی به عنوان غایت انتخاب کرده بود و تشکیل حکومت اسلامی را با کیفیتی که خود متصور بود دنبال می‌کرد اما در راهبرد رسیدن به اهدافش، بیش از همه «حقیقت» را قربانی کرد البته در اندیشه شریعتی، فدا شدن برای هدف نیز خود توجیهی عرفانی دارد اما اینکه حقیقت را فدا می‌کرد با گفته خود او که «حقیقت را باید آن‌چنان که هست شناخت نه آن‌چنان که می‌پسندند» کمی دچار تناقض است.
این تناقض در اندیشه شریعتی عمیق‌تر است و برای نمونه حتی سوسن شریعتی، فرزند او، دیدگاه شریعتی را در خصوص هویت ملی و بازگشت به خویشتن، دچار نوعی تناقض می‌داند. تفکر شریعتی بیش از هر زمان مختص زمانه خود او بود و کسانی که تلاش دارند با بازگشت به «بازگشت به خویشتن» شریعتی نسخه‌ای برای جامعه امروزِ ایران بپیچند نه تنها خدمتی به شریعتی و مردم امروز نمی‌کنند بلکه شاید نام پرآوازه‌ی شریعتی را نیز کم‌فروغ کنند.
گرچه نباید و نمی‌توان مانعی در تولید اندیشه ایجاد کرد اما به نظر می‌رسد همان‌گونه که اندیشه‌های جلال آل احمد کنار گذاشته شد (البته هنوز معدود علاقه‌مندانی دارد)، باید از اندیشه‌های علی شریعتی نیز گذر کرد و برای وی جایگاه معلمی انقلاب را به رسمیت شناخت و با همین توصیف از او تقدیر کرد.
