کرونای عادت خطرناکتر است!

آیا میتوان از خوبی های بیماری کووید19 هم نوشت؟ آنهم در این بلبشوی جهانی ای که راه انداخته؟ آیا اگر بنویسیم این بیماری و آن ویروس کشنده که حالا دیگر عالمگیر شده و کشوری و گروهی نیست که از شر آن در امان مانده باشد،بی احترامی به همه ی درگیرهای ماجرا و جانباختگان آن نکرده ایم؟

گاهی دربیان خوبی ها و بدیهای یک ماجرا باید دقت عمل بسیار زیادی داشت. باید حواسمان باشد که چه میگوییم و مینویسیم تا قبح یک ماجرا ریخته نشود و یا باعث عادی شدن ماجرا و اهمال در رفع آن رخ ندهد ولی از سوی دیگر نباید چیزی نوشت که راه برای باقی صداها و نظرها بسته شود. نوشتن از و درباره‌ی کرونا هم همینطور است. به خصوص وقتی همه‌ی رسانه‌های دنیا به آن توجه خاص دارند و این توجه خاص عمدتا شامل بدی‌ها،زشتی‌ها ،ترس‌ها و نگرانی‌های آدمی و مرتبط با کووید19 است.

حالا آیا شما برای کووید19 روی خوش می‌بینید؟ آیا سوی روشنی در این رخداد وجود دارد؟ در این نوشته‌ی کوتاه قصدم این نیست که از سوی روشن ماجرای بدخیمی چون کووید19 بنویسم. اتفاقا تاکیدم بر بدی‌های آن است. و چه بدی‌ای بدتر از مردن و بیمار شدن جمع بزرگی از مردم دنیا. تا الان که این متن را می‌نویسم(سحرگاه شنبه 9فروردین 1399) آمارهای رسمی کشورهای دنیا نشان می‌دهد که 27.343 نفر در سراسر دنیا در اثر این بیماری جان باخته‌اند. بی شک همه قبول داریم که آمارهای واقعی از این عدد بیشتر است. اما بیایید همین اعداد رسمی و تایید شده را به رسمیت بشناسیم و خودمان را درگیر حدس و گمان‌ها و راستی آزمایی‌های پیچیده‌ی آماری نکنیم.

از زمانی که دولتمردان چین اعلام کردند که بیمار تازه‌ای در اثر هجوم ویروس نویافته‌ای از خانواده‌ی کرونا ویروس‌ها در میان شهروندان ووهان شیوع پیدا کرده تا الان فقط 5ماه می‌گذرد و این یعنی که ویروس روزانه در حدود304 نفر کشته داده . آیا مرگ و میر ناشی از کووید 19 نرخ ثابتی دارد؟ از روزهای نخستین ، نرخ مرگ و میر این بیماری را حول و حوش 2 درصد می‌دانستند. این عدد که آن را با "نرخ مرگ و میر مبتلایان"(CFR)می‌شناسیم نشان می‌دهد چند درصد از افرادی که قطعا به کرونا ویروس جدید مبتلا شده اند مرده‌اند. این عدد ،برای تصمیم گیرندگان بهداشت و سلامت جامعه بسیار مهم است چون می‌توانند تصمیم‌گیریهای دقیقتری درباره امکانات موجود و مورد نیاز انجام دهند.اما این عدد در جوامع مختلف و بین سنین مختلف تفاوت‌های معنی داری دارد. مثلا در ایتالیا نرخ مرگ و میر به بیش از 9 درصد رسیده است و در آمریکا کمی بیش از 1 درصد است.

اما نباید گول این اعداد را خورد. اینکه چند درصد مبتلایان به بیماری فوت می‌کنند یک مساله است و اینکه آیا سیر بیماری شدت گرفته یا نه مساله ی دیگری است. آنچه که تاریخ به ما می‌گوید این است که حتی اگر درمان موثر قاطعی پیدا نشود به دلایل تکاملی ،تعداد کشته شده‌های ویروس به تعادل می‌رسد و از شدت این ایام آن کاسته می‌شود. بخشی از این آرام گرفتن تب و تاب نخستین،به ساختار دستگاه ایمنی ما بر می‌گردد که با ویروس غریبه آشنا شده و توان مقابله با آن را می‌یابد. هرچند این در مورد ویروس‌ها کمتر از باکتری‌ها رخ می‌دهد و معمولا حافظه‌ی ایمنی بدن ما برای مقابله با ویروس‌ها کار چندانی از دستش بر نمی‌اید(عمدتا به خاطر تغییرات و جهش‌های پی در پی و متعدد ویروس‌ها )از سوی دیگر یک اتفاق مهم تکاملی دیگر هم رخ می‌دهد که کمی امیدوار کننده‌تر است و آن این که ویروس در طول جهش‌های متعدد خود نمونه‌های ملایمتر و کمتر کشنده هم پیدا می‌کند و همین گونه است که شانس بقای بیشتر پیدا کرده و به شکل طبیعی ویروس‌هایی که قابلیت کشندگی بیشتر دارند خودبه خود از بین می‌روند چون میزبان‌هایشان را کشته‌اند و ویروسی که میزبان زنده نداشته باشد ،مرده محسوب می‌شود. بنابراین در طولانی مدت انتظار می‌رود کووید19 هم چون همتاهای کشنده‌ی قبلی ترش(مثلا طوفانِ آنفلوآنزای اسپانیایی) تبدیل به بیماری معمولی بشود که کمتر مارا نگران و درگیر خود بکند. البته که هنوز تا آن زمان ،فاصله داریم و آمارها نشان می‌دهد که بیماری قربانیان بیشتری می‌گیرد و به شکل فزاینده‌ای مبتلایان و کشته شده‌های این بیماری افزوده می‌شود. بخش مهمی از این رشد آماری مبتلایان و کشته‌هابه خاطر "معرفی بیماری" به جوامع تازه و رسیدن آمارها از این جوامع خواهد بود. کشورهایی که درگیر جنگ‌های فراگیر هستند (همچون سوریه و لیبی و یمن) و یا کشورهایی که با فقرِ انباشته(امکانات و درآمد ) روبرو هستند(همچون بسیار از کشورهای آفریقایی و ونزوئلا) قطعا به زودی آمارهای ابتلا و مرگ و میر کووید19 را افزایش خواهند داد . اما تغییر فصل سرما به گرما در نیمکره‌ی شمالی زمین(که بیشتر مناطق مسکونی و نزدیک به 90 درصد جمعیت را در خود جای داده)،تلاش‌های دنیای علم و صنعت برای تولید دارو یا واکسن و احتمال موفقیت این تلاش‌ها در طول سال آتی، تغییرات تکاملی ویروس،افزایش توجه عمومی و بهداشت بین مردم و ... همه و همه آینده‌ی وحشتناکی را برای این بیماری رقم نمی‌زند و امید به اینکه مرگ و میرها به شکل چشمگیری کاهش یابد بسیار روشن‌تر از آنیست که می‌پنداریم. بنابراین احتمال اینکه نمودارهای مرگ و میر در آینده ی میان مدت یک دو ساله به شکل نمایی افزوده شود چندان مورد انتظار نیست.

با اینهمه و بر اساس بیشتر شواهدی که اکنون موجود است و اندکی از این شواهد در اینجا مورد اشاره قرار گرفت ، سطح توجه به این عالمگیری خیلی بالاست . بخشی از آن قابل توجیه و اتفاقا با اهمیت است و ترسی معقول را رقم می‌زند که در طول تاریخ باعث بقای انسان‌ها هم شده است. اما به نظر می‌رسد بخش بزرگی از این توجه ، به مسایل سیاسی و اقتصادی و شوک حاصل از آن وابسته است . اینکه بر اساس آمارهای موجود برای جلوگیری از پیشرفت و شیوع شتابناک این بیماری مجبور شده ایم بخش بزرگی از روابط اجتماعی را به صفر نزدیک کنیم و برای اینکار از سیاست‌های مختلف قرنطینه‌های اجباری گسترده تا محدودیتهای اجتماعی متنوع پیروی کنیم خود نشانگر تغییرات گسترده‌ی اجتماعی و اقتصادی و بالطبع سیاسی است که به آنها تن داده‌ایم. چنین شیوع گسترده در زمانی کوتاه باعث تغییرات بنیادی در میزان کسب و کار و درآمدها و سیاستگذاری‌ها هم شده است. برخی صنایع و فعالیتهای تجاری بزرگ همچون سفر (و فعالیتهای مرتبط با آن) قریب به 50 درصد کاهش داشته است و همین نشان از اهمیت موضوع دارد.

با این توصیف آیا می‌توان گفت سطح اهمیت کووید 19 آنچنان است که مینماید ؟ آیا واقعا کووید 19 اینهمه ترسناک است؟ پاسخ من قطعا بله است. اما نه به خاطر ترس از مرگ و میری که به جان همه انداخته و نه به خاطر تهدیدی که سلامت مردم را در جای جای دنیا هدف گرفته است. عمده ترین وجه اهمیت و ترسی که کووید 19 به ظن من دارد ،تاثیرات عمیقی است که بر روان انسانها داشته و این هم خود محصول شوک ناشی از عدم شناخت آن تا پیش از این و سرعت پیش‌روی آن است . این سرعت پیشرفت آن و تاثیراتش بر دنیای اقتصاد آنچنان سریع بوده که هنوز فرصت تطابق با آن را نیافته‌ایم و همین باعث شوک بزرگ شده است.

شاهد اصلی‌ای که این نظر مرا تایید می‌کند ،مرگ و میرهای بزرگ دیگری است که هرگز به نظرمان نمی‌آید. مرگ و میرهایی که اثرات اقتصادی و عاطفی بزرگی هم دارند ، پیوسته همراه زیست و زندگی ماست و کاملا هم پاندمیک است ولی هرگز برای ما به یک بحران اقتصادی و اجتماعی و یا حتی بحران شخصی هم تبدیل نشده است.

شاید تعجب کنید، اما در حقیقت دارم از "حوادث رانندگی" می‌گویم.در تمام سالهای 2000 میلادی تا کنون ، سوانح رانندگی در بین 10 عامل اساسی مرگ و میرها ی جهانی بوده است.9 عامل دیگر عمدتا بیماریهای غیرواگیر(همچون فشار خون،ایست قلبی،دیابت ،آلزایمر و ...) بوده است. در تمام این سالها ،تعداد کشته شده‌های حوادث جاده‌ای ، بیش از 1.5 میلیون نفر در سال بوده یعنی روزانه بیش از 4100 نفر(مقایسه کنید با تعداد 304 نفر مرگ روزانه ی کووید19 تا کنون). به عبارت درست تر مرگ و میر حوادث رانندگی روزانه 13.5 برابر کشته های کووید 19 است. ضمن آنکه آینده‌ی نوید‌بخشی هم در چشم‌انداز ما قرار ندارد. نه واکسن و نه دارویی برای آن وجود ندارد . قرار نیست با گرم شدن هوا اوضاع بهتری بیابد و یا سیستم ایمنی ما در برابر آن پادتنی بسازد ...شاید مثلا بتوان دل به خودروهای خودران بست که حداقل چشم‌انداز دم دست و نزدیکی به نظر نمی‌آید. اما چه می‌شود که کشته‌های رانندگی سالانه با این کمیت در سراسر دنیا چنین کم‌اهمیت دیده می‌شود ولی کووید 19 این چنین به تیتر رسانه‌ها ی دنیا تبدیل می‌شود جوری که در این رکود عظیم همه‌ی تجارت‌ها و فعالیت‌های کاری و مالی ، کسب و کار رسانه‌ها سکه شده و بیش از 30 درصد رشد ترافیک‌کاری داشته است؟

به زبان ساده ،شاید بتوان مهمترین عاملش را "عادت" معرفی کرد. ما به کشته‌های رانندگی و حوادث جاده‌ای "عادت داریم" و برای مقابله با آن "راهکارهایی" داریم. آنرا در سیستم انتظارات اقتصادی و اجتماعی خودمان وارد کرده‌ایم و برایش مهیا هستیم. اما کووید 19 هنوز برای ما عادت نشده. هنوز برایش ذهن آماده‌ای نداریم. شاید این مهمترین دلیل ترس ما از وضعیت حاضر باشد. این "عدم عادی بودن" را بگذاریم در کنار سرعت شیوع و عالمگیری کووید 19 تا تشدید این ترس را متوجه شویم.

بنابراین شاید لازم است در کنار تمام تلاش‌هایی که برای کنترل وضعیت موجود می‌کنیم ، کمی به خودمان و کلیت جامعه‌مان فرصت آرامش بدهیم. فرصت دور شدن از جریان غالب رسانه ای که مارا در چمبره‌ی خود می‌بلعد و فرصت نفس کشیدن به ما نمی‌دهد. شاید ساده‌ترین و بدیهی‌ترین اموزه‌ای که بایستی از وضعیت تازه کسب کنیم این است که به چیزهای هولناکی که هر روز با آنها دست به گریبانیم-مثل تصادفات رانندگی- توجه دوباره‌ای کنیم و برای حل آنها دستی بجنبانیم. آموزه‌های جانبی دیگر ی هم حتما می‌توان یافت...یکی از مهمترین‌هایش شاید غرق نشدن در موج عظیم رسانه‌ها باشد.