
این روزها، اصطلاح «طوفان فکری» بیشتر از گذشته به گوش میرسد. اگر شما هم در زمره افرادی هستید که برای برنامهریزی یا تصمیمگیری در زمینههای گوناگون ساعاتی طولانی را صرف میکنید، لازم است این مطلب را مطالعه کرده و ذهن خود را آرامتر کنید. بدون استفاده از تکنیک طوفان فکری، دستیابی به ایدهها و استراتژیهای تازه کاری بسیار دشوار است. اگر این روش را به درستی درک کنید، قادر به توسعه افکار و اهداف خود بوده و به سادگی میتوانید برای زندگی خود برنامهریزی کنید.
«طوفان فکری» (Brainstorming) که برخی از آن با عناوینی نظیر «بارش فکری» یا «اندیشهباران» یاد میکنند، یکی از روشهای ارتقاء خلاقیت فردی یا گروهی است. به این معنا که فرد یا گروه، ایدهها و راهکارهای خود را برای حل مسئله یا دستیابی به هدفی فهرست بندی کرده و در نهایت، این فهرست مورد بررسی و جمع بندی قرار میگیرد. اصطلاح مذکور، نخستین بار در سال 1957 میلادی، توسط
Alexander Faickney Osborn در کتابی تحت عنوان «تخیل عملی» (Applied Imagination) به کار برده و با اقبال عمومی مواجه شد. ادعای Osborn این بود که طوفان فکری موثرترین روش ایدهپردازی است.
طوفان فکری هم مانند هر کار دیگری دارای اصول و قواعدی است که در نظر گرفتن آنها به شما کمک خواهد کرد تا در برنامهریزیهای خود خلاقانهتر عمل کنید.
قبل از تأئید و تصویب یک ایده خاص، بهتر است توجه داشته باشید که مطرح کردن طرحهای بیشتر، احتمال دستیابی به راهحل موثرتر را افزایش خواهد داد.
انتقاد از ایدهها و برنامههای مطرح شده، راه را بر مطرح کردن نظرات خلاقانه خواهد بست. ایجاد فضایی آرام و خالی از انتقاد این امکان را فراهم خواهد کرد تا فرد مقابل و اشخاصی که از آنها کمک میخواهید به راحتی بتوانند نظرات خود را با شما در میان گذاشته و در برنامهریزی پیش رو شما را یاری دهند. در این میان، لازم است افکار و ایدههای خودتان را دست کم نگیرید و از انتقاد از خویش و بیاهمیت جلوه دادن تفکرات خودتان دست بردارید.
طرحهای عجیب و غریب ممکن است عملی نباشند؛ با این حال، نگرش و رویکرد تازه و متفاوتی را مطرح میکنند. این قبیل رویکردهای تازه ممکن است بتوانند سرآغاز طرحها و راهکارهای جدیدی باشند.
گاهی ممکن است یک طرح یا ایده به تنهایی عملی یا کامل نباشد. بنابراین، میتوانید دو یا چند طرح و برنامه را به صورت ترکیبی در نظر گرفته و ایدههای خود را بهبود بخشید.
در صورتی که یا مشکلی مواجه هستید و به دنبال راهکار مشخصی میگردید؛ یا اگر میخواهید پروژه تازهای را آغاز کنید، روش طوفان فکری به شما کمک خواهد کرد تا هر چه سریعتر به اهداف خود دست یابید. با کمک این روش، ایدهها با سرعت بیشتری به ذهن شما خطور کرده و نتیجه به مراتب بهتری حاصل خواهد شد. توجه داشته باشید که روند طوفان فکری تنها در آغاز پروژه یا شروع یک کار جدید روی نداده و در هر زمانی میتوانید آن را مورد استفاده قرار دهید. استفاده از این روش شما را متوجه اشتباهات و خطاهایتان خواهد کرد. با کمک تکنیک طوفان فکری میتوانید:
1. مسائل و مشکلات خود را اولویت بندی کرده و در رفع آنها موفقتر عمل کنید.
2. بهترین راهحل ممکن را انتخاب کنید.
3. برای رفع مشکلات یا ارائه طرحها و برنامههای تازه به مراتب خلاقانهتر عمل کنید.
4. برای ادامه مسیر انگیزه بیشتری پیدا کنید.
5. طوفان فکری در بهبود امور و تغذیه ذهن تأثیرگذار است.
6. استفاده از این روش به شما کمک خواهد کرد تا در نهایت به ایدهها و طرحهای بزرگتری دست یابید.

به خاطر داشته باشید که انتخاب فضای مناسب برای فکر کردن و به جریان انداختن طوفان فکری ضرورت دارد. بنابراین، لازم است در محل زندگی، کار یا در یک کافیشاپ خلوت و آرام، گوشه دنجی را برای خود برگزیده و اجازه دهید تا جریان ذهنی شما بر روی برنامه یا هدف مورد نظرتان متمرکز شود. بدیهی است که در یک فضای شلوغ و پر سر و صدا و در جایی که افراد مختلف به طور دائم با شما گفتگو کرده یا کاری را به شما ارجاع میدهند، هرگز قادر نخواهید بود به خوبی فکر کنید و نتایج قابل توجهی را به دست آورید.
طوفان فکری انفرادی زمانی روی میدهد که خود شما به تنهایی با مشکل یا مسئله خاصی دست به گریبان بوده یا قصد دارید برای آینده خود برنامهریزی کنید. به این ترتیب، لازم است به تنهایی در معرض بارش فکری قرار گرفته و برای حل مسئله یا ارائه طرح مورد نیاز خویش اقدام کنید. در این صورت، شما با یک برگ کاغذ و قلم یا یک وسیله الکترونیکی نظیر آیپد یا گوشی همراه خود تنها میمانید تا فوران طرحها و ایدههای خود را ثبت کنید.
به عنوان مثال، فرض کنید در آستانه سال نو درصدد هستید تا برای ماههای آتی برنامهریزی کرده و زندگی خود را به صورت هدفمندتری سپری کنید. تصور کنید که قصد دارید در سال جدید شغل تازهای پیدا کنید؛ دورههای جدیدی را بگذرانید؛ در رشته دانشگاهی مورد علاقه خود مشغول به تحصیل شوید؛ یا حتی تصمیم به ازدواج دارید. انجام همه این امور نیازمند برنامهریزی دقیقی است. بنابراین، لازم است شما مسیر پیش روی خود را به دقت بررسی کرده و تواناییها و کاستیهای خود و همین طور منابع در دسترس را به خوبی ارزیابی کنید تا در نهایت بتوانید به کمال مقصود دست یابید. استفاده از روش طوفان فکری به شما کمک خواهد کرد تا با آگاهی و قدرت هر چه تمامتر در مسیر دلخواه خویش گام برداشته و به هدف نزدیک شوید.
حال که با مفهوم و پیش نیازهای طوفان فکری فردی آشنا شدیم، بهتر است به همراه هم روش کار را نیز بررسی کنیم. به خاطر داشته باشید که به کار گیری این روشها به شما کمک خواهد کرد تا خلاقیت خود را شکوفاتر کرده و ایدهها و طرحهای تازهای را بیان کنید. حتی اگر از قبل ایدههای جالبی در سر داشتهاید هم با استفاده از این روش میتوانید آنها را طوری تنظیم کنید که از جزئیات و انسجام بیشتری برخوردار باشند. در حال استفاده از روش طوفان فکری، ممکن است ذهن شما با موانع خاصی روبهرو شود. نگران نباشید! زیرا با گذشت زمان به راحتی میتوانید بر این موانع غلبه کنید.

اهداف و مشکلات خود را روی یک برگ کاغذ، یک وایت بورد یا بر روی گوشی همراه خود یادداشت کنید. انجام این کار به شما کمک خواهد کرد تا از هدف مورد نظر منحرف نشده و در تمام طول استفاده از روش طوفان فکری، آن را پیش روی خویش داشته باشید. ممکن است اهداف شما اندکی مبهم باشند. به عنوان مثال، شاید در نظر داشته باشید که شغل تازهای پیدا کنید. نگران نباشید! اهداف و موضوعات مورد نظر خود را هر چند مبهم یادداشت کرده و روند تفکر و ارائه طرح برای دستیابی به آنها را آغاز کنید.
با تمرکز بر روی موضوع، هر کلمهای که در این رابطه به ذهنتان خطور میکند را یادداشت کنید. حالا به کلماتی که یادداشت کردهاید نگاه کنید و باز هم کلمات دیگری که در رابطه با آنها به فکرتان خطور میکند را در کنار آنها بنویسید. هیچ کلمهای را از قلم نیاندازید. حتی احمقانهترین و عجیب و غریبترین واژهها را نیز یادداشت کنید.
به عنوان مثال، اگر به ازدواج فکر میکنید، ممکن است علاوه بر پیش نیازهای آن، واژههایی نظیر دیوانگی، جنون، حماقت، زنان قوی، مردسالاری و غیره نیز به ذهن شما خطور کند. همه را یادداشت کنید تا در نهایت بتوانید به طرح منسجمی دست پیدا کنید. یادداشت کردن کلمات تصادفی در بهبود خلاقیت و ارتقاء اعمال مبتکرانه نیز مفید هستند.
حالا زمان آن است که 15 دقیقه به خودتان فرصت بدهید و ذهنیات خود را به صورت یک متن بر روی کاغذ یا دستگاه الکترونیکی خود بنگارید. این روش به شما کمک خواهد کرد تا ایدههایی که پیش از این به صورت کلمات به ذهن شما متبادر شده بودند را پردازش کنید. با ادامه دادن این روند، ممکن است ناگهان متوجه شوید که ایدههای جدیدی به فکرتان خطور کرده و در حال نگارش و پردازش آنها هستید. به خاطر داشته باشید که پیش از پایان 15 دقیقه کار نوشتن را قطع نکنید.
گاهی ممکن است لازم باشد فرصت بیشتری را نیز برای خود در نظر بگیرید. متن خود را با عبارت، «من میخواهم …» آغاز کنید. حتی در برخی موارد، ممکن است شما چیزی برای نگاشتن نداشته باشید. این را هم یادداشت کنید! به عنوان مثال، میتوانید بنویسید، «چیزی به ذهنم نمیرسد.»! نگران نباشید. موضوع این است که کار نوشتن ایدهها و پردازش آنها را آغاز کنید. به زودی کلمات نیز شما را دنبال خواهند کرد.
حالا، زمان آن است که راهکارها و راهحلهایی که به ذهنتان خطور میکنند را نیز یادداشت کنید. در این جا هم دست از خود سانسوری یا انتقاد از افکار خود برداشته و هر فکری هر چند عجیب یا احمقانه را نیز یادداشت کنید. در نهایت میتوانید راهکارهای ارائه شده را ویرایش کرده و اقلامی که کمتر به انجام آنها علاقه دارید را از فهرست حذف کنید.

حالا زمان آن است که ایدهها و برنامههای مطرح شده را دستهبندی کنید:
هر یک از ایدههای خود را روی کارتی به صورت مجزا نوشته و آنها را به صورت جداگانه روی میز مقابل خود قرار دهید. به شکلی که قادر به دیدن همه آنها باشید. ایدههای خود را به صورت منطقی ترتیببندی کنید. طرحهایی که چندان کاربردی یا خلاقانه نیستند را کنار گذاشته و جای خالی آنها را با کارتهای دیگری پر کنید. انجام این کار به شما کمک خواهد کرد تا به راهکار خود جلوهای منطقی و بصری ببخشید.
حالا، ایده اصلی خویش را در وسط یک کاغذ نوشته و راهحلهای مرتبط با آن را نیز در اطراف آن یادداشت کنید. ایدهها و افکار کوچکتر و فرعیتر را نیز در کنار هر یک از مفاهیم دیگر یادداشت کرده و با در نظر گرفتن ترتیبی منطقی، آنها را با رسم خط به یکدیگر متصل کنید. خطوط به دست آمده، ممکن است به هم پیوسته، زیگزاک یا به صورت دوایر جدا یا متحد المرکز باشند. اجازه دهید که نقشه ذهنی شما به طور طبیعی توسعه یابد.
انجام این کار به شما کمک خواهد کرد تا مسیر پیش روی خود را بهتر بشناسید و برای دستیابی به هدف برنامههای عملیتری را در نظر بگیرید. به عنوان مثال، اگر همان مسئله ازدواج را در نظر بگیریم، میتوانید موضوع را به چند گروه مسائل مالی، مسائل خانوادگی و مسائل عاطفی تقسیمبندی کنید. به این ترتیب، میتوانید هر یک از این مسائل را به صورت جداگانه بررسی کرده و راهکار مناسبی را برای هر یک ارائه کنید.
انجام این کار به شما کمک خواهد کرد تا موضوع را از جنبههای مختلفی مورد ارزیابی قرار دهید. برای این کار، لازم است عناوین زیر را بر روی کاغذی یادداشت کرده و در مورد هر یک از آنها یک پاراگراف مطلب بنویسید.
- مشکل را شرح دهید.
- مسئله مورد نظر را با مشکلات دیگر مقایسه کنید.
- مشکل و راهکارها را تجزیه و تحلیل کنید.
- مصادیق واقعی این موضوع را در زندگی روزمره بررسی کنید.
- در صورت امکان از نظرات موافق و مخالف بهرهمند شوید.
در ادامه فرآیند تصمیمگیری و ارائه طرح یا طبقهبندی آنها ممکن است از نظر فکری با بنبست مواجه شوید. برای فائق آمدن بر چنین مشکلی میتوانید از راهکارهای زیر کمک بگیرید:
پیادهروی به شما کمک خواهد کرد تا از نظر ذهنی استراحت کرده و خلاقانهتر عمل کنید.
پس از گذشت 20 یا 30 دقیقه، میتوانید کار خود را تعطیل کرده و به انجام فعالیت دلخواه دیگری بپردازید. توجه داشته باشید که این زنگ تفریح نباید بیشتر از 10 دقیقه به طول انجامد.
انجام این کار به شما کمک خواهد کرد تا با سرعت بیشتری افکار و ایدههای خویش را پردازش کرده و به راهکارهای جدیدی دست پیدا کنید. برای پیشبرد این امر، میتوانید فرض کنید که با شخصی در حال بحث و گفتگو هستید. حتی در صورت تمایل میتوانید صدای خود را هم ضبط کنید تا ایدههای احتمالی به دست فراموشی سپرده نشوند.
گوش کردن به موسیقی، پیش از آغاز فرآیند طوفان فکری یا در طول مدت استراحت به شما کمک خواهد کرد تا از نظر ذهنی آرامش یافته و استراحت کنید. در طول فرآیند از شنیدن موسیقی اجتناب کنید؛ زیرا ممکن است حواس شما را از موضوع اصلی پرت کند.
به خاطر داشته باشید که به کار بستن روش طوفان فکری ممکن است بسیار ساده به نظر برسد، با این حال، انجام آن نیازمند دقت و اهتمام فراوانی است. این روش به شما کمک خواهد کرد تا هدف خود را به خوبی شناسایی کرده و در جهت دستیابی به آن گام بردارید. فراموش نکنید که هنگام انجام این کار هم درست مانند هر امر مهم و تأثیرگذار دیگری، باید صبور و مصمم باشید تا بتوانید به بهترین نتیجه ممکن دست یابید.