یه چیزی که همیشه برام سؤال بوده اینه که چرا تو ایران، تا یه کسبوکار رشد میکنه و اسمش شناخته میشه، خیلی زود یه عده میگن «حتماً به یه جایی وصله». یکی میگه مال ، یکی میگه پشتش فلان شخصه، یکی هم با اطمینان میگه بدون حمایت فلان جریان نمیشه اینقدر بزرگ شد. معمولاً هم وقتی میپرسی از کجا میدونی، جواب اینه که «معلومه دیگه» یا «همه میدونن». ولی واقعاً همین که یه حرفی زیاد تکرار شده، یعنی درسته؟

به نظرم ما یه جاهایی سخت قبول میکنیم که ممکنه یه مجموعه با تلاش، یادگرفتن، مدیریت درست و شناخت نیاز مردم رشد کرده باشه. انگار موفقیت تا وقتی کوچیکه، قابل قبوله. یه مغازه خوب داشتن اشکالی نداره، اما اگه همون مغازه چند تا شعبه بزنه و بعد تبدیل به یه مجموعه بزرگ بشه، نگاهها عوض میشه. از یه جایی به بعد، کمتر کسی درباره روش کارش سؤال میکنه و بیشتر دنبال این میگردن که بفهمن پشتش کیه.
البته این بیاعتمادی رو هم نمیشه بیدلیل دونست. وقتی آدم میبینه برای یه کار ساده باید کلی دوندگی کنه، اما کار یه نفر دیگه با یه تماس راه میافته، طبیعیه که بدبین بشه. وقتی تجربه تبعیض داشته باشی، سختتر باور میکنی که فرصتها برای همه یکسان بوده. برای همین، فکر نمیکنم درست باشه هر کسی رو که درباره یه شرکت سؤال داره، حسود یا منفیباف بدونیم. خیلی از این سؤالها از تجربههای واقعی و ناخوشایند میاد.

ولی به نظرم یه تفاوت مهم هست بین اینکه بگیم «ممکنه این شرکت امتیاز خاصی گرفته باشه» و اینکه با قطعیت بگیم «این شرکت مال فلان نهاده». اولی یه سؤاله که میشه دربارهاش تحقیق کرد، دومی یه ادعاست که باید براش سند داشت. ما گاهی خیلی راحت از سؤال به نتیجه میرسیم. چون چند مورد رابطهبازی دیدیم، فرض میکنیم هر موفقیت بزرگی هم حتماً از همون مسیر به دست اومده. در حالی که شرایط همه کسبوکارها شبیه هم نیست.
مثلاً کاله رو در نظر بگیریم. در معرفی رسمی سولیکو، از غلامعلی سلیمانی بهعنوان بنیانگذار مجموعه نام برده شده و سابقه فعالیت اقتصادیاش به سالها قبل برمیگرده. منظورم این نیست که همین اطلاعات برای قضاوت درباره همه فعالیتهای شرکت کافیه. حرفم اینه که با یه مجموعه بدون سابقه طرف نیستیم که یکشبه ظاهر شده باشه. قبل از اینکه درباره دلیل رشدش حکم بدیم، بد نیست زمانی رو که صرف ساختن اون شده هم ببینیم.
ما وقتی یه محصول رو از یخچال فروشگاه برمیداریم، بیشتر اسم و قیمتش رو میبینیم. کمتر به این فکر میکنیم که تولید همون محصول، حفظ کیفیتش، بستهبندی و رسوندنش به فروشگاههای مختلف چقدر کار میبره. من متخصص صنایع غذایی نیستم، ولی میفهمم که اداره چنین مجموعهای فقط با پول داشتن حل نمیشه. آدم متخصص، برنامهریزی و تجربه هم میخواد. نمیشه سهم همه اینها رو کنار گذاشت و گفت هر چیزی که ساخته شده، فقط نتیجه ارتباط بوده. درباره افق کوروش هم میشه همین سؤال رو مطرح کرد.
از طرف دیگه، گسترش یه فروشگاه زنجیرهای هم منطق اقتصادی خودش رو داره. خرید عمده، مدیریت انبار، انتخاب محل مناسب و شناخت رفتار مشتری میتونه روی رشدش اثر بذاره. ممکنه ما از بیرون فقط افتتاح شعبههای جدید رو ببینیم، ولی پشت هر شعبه کلی تصمیم و کار روزمره وجود داره. البته ممکنه به قیمتها، تخفیفها یا نحوه برخورد با کارکنان هم نقد داشته باشیم. این نقدها باید بررسی بشن، اما هر کدوم موضوع خودشون رو دارن و جواب مشخص میخوان.
یه اشتباهی که خود من هم ممکنه بکنم اینه که نتیجه امروز یه نفر رو با شرایط امروز خودم مقایسه کنم. یه مجموعه بزرگ رو ببینم و بگم «مگه میشه به اینجا رسید؟» بدون اینکه بدونم از کجا شروع کرده، چند سال کار کرده یا چه شکستهایی داشته. ما معمولاً سالهای سخت یه کسبوکار رو نمیبینیم. وقتی معروف میشه، تازه متوجه وجودش میشیم و ممکنه فکر کنیم همه این موفقیت تو یه مدت کوتاه اتفاق افتاده.
فضای مجازی هم این نگاه رو تقویت میکنه. یه جمله مثل «این برند مال فلانیه» خیلی راحت دستبهدست میشه. اما توضیحدادن سابقه یه شرکت یا ساختار مالکیتش طولانیتره و حوصله میخواد. بعد از یه مدت، همون حرف کوتاه اونقدر تکرار میشه که دیگه کسی سراغ منبعش نمیره. خودمون هم شاید بارها چیزی رو نقل کرده باشیم که تنها دلیل باورکردنش این بوده که از چند نفر شنیدیم. در صورتی که ممکنه همهشون از یه جای نامعتبر شنیده باشن.
فکر میکنم ضرر این نگاه فقط به صاحب اون کسبوکار نمیرسه. وقتی میگیم همه موفقیت یه مجموعه نتیجه رابطه بوده، زحمت آدمهایی رو هم نادیده میگیریم که اونجا کار میکنن. مهندس، کارگر، فروشنده و مدیری که شاید سالها برای بهترشدن کار وقت گذاشته. از اون مهمتر، به خودمون هم یه پیام بد میدیم: اینکه تلاش و یادگیری فایده چندانی نداره. اگه این باور تو ذهنمون جا بیفته، دیگه چه انگیزهای میمونه که چیزی بسازیم یا کاری رو جدی دنبال کنیم؟
البته شرکتها هم باید به اعتماد مردم اهمیت بدن. شفافبودن درباره مالکیت و جوابدادن به سؤالها، بیشتر از تبلیغ میتونه کمک کنه. قرار نیست چون یه مجموعه بزرگ شده، از نقد معاف باشه. من فقط فکر میکنم بهتره قبل از قضاوت، یه کم بیشتر بخونیم و بین چیزی که میدونیم و چیزی که حدس میزنیم فرق بذاریم. درباره کاله، افق کوروش یا هر شرکت دیگهای، هم میشه سؤال جدی پرسید، هم سهم تلاش و دانش رو دید. لازم نیست برای حساسبودن به رانت، از اول هر موفقیتی رو مشکوک بدونیم.