شاید فکر کنید عکاسی پدیده‌ای مدرن است. اما تصور کنید هزاران سال پیش، انسانی درون غاری از خطر‌هایی که تهدیدش می‌کند، پناه برده است. که ناگهان نور خورشید از شکافی کوچک روی تکه‌ای از سنگ غار می‌تابد.
او در همان لحظه، تصویری از یکی از شکار‌های اخیرش را روی تکه سنگ با نقاشی ثبت می‌کند. شاید هدف او از این کار نشان دادن امن بودن غار برای بقیه انسان‌ها باشد. اما بدون آن که بداند اولین تصویر را ثبت کرده است. به مرور زمان این شکل از ثبت تصویر تکامل پیدا می‌کند.
این اشتیاق انسان برای ماندگار کردن لحظه‌ها، قرن‌ها بعد به اختراع ابزارهایی منجر می‌شود.اما شاید برایتان سوال پیش آید که عکاسی چگونه و در چه زمانی توسط چه کسی به ایران راه پیدا کرد. ابتدا خلاصه تاریخچه عکاسی در جهان را توضیح خواهیم داد و سپس درباره تاریخ عکاسی در ایران صحبت خواهیم کرد.
دوربین تاریکخانه‌ای یک سیستم نمایش تصویر است که در آن نور از طریق یک روزنه کوچک وارد یک فضای تاریک می‌شود و در نهایت، تصویری ابتدایی ایجاد می‌کند. آغاز دوربین تاریکخانه‌ای با موزی هان، فیلسوف چینی، رقم خورد. پس از او، ارسطو نیز در کتاب «مسائل مربوط به پیکره ارسطو - کتاب پانزدهم» به آن اشاره کرد. تا اینکه پس از گذشت حدود ۲۰۰۰ سال، لئوناردو داوینچی رسماً دوربین تاریکخانه‌ای را در کتاب «مقدمات آتلانتیک» خود در سال ۱۵۰۲ میلادی ترسیم کرد. داوینچی در کتاب خود، فرآیند آن را این گونه توضیح داد:
" اگر خورشید روی ساختمان یا منظره‌ای بتابد و ما در دیوار اتاقی تاریک یک سوراخ کوچک ایجاد کنیم، تصویر آن منظره از سوراخ عبور می‌کند و روی دیوار مقابل می‌افتد. این تصویر وارونه دیده خواهد شد."
اگرچه موزی، ارسطو و داوینچی توانستند بفهمند که تاریکخانه چگونه کار می‌کند. اما نتوانستند راهی برای ثبت دائمی تصاویر پیدا کنند. اینجاست که با نیسه‌فور نیپس آشنا می شویم.
عکاسی به شکلی که امروزه می‌شناسیم، در سال ۱۸۲۲ با تلاش‌های نیسه‌فور نیپس، پیشگام فرانسوی، وارد مرحله عملی شد. نیپس با استفاده از صفحات نقره‌ای همراه با قیر و روغن اسطوخودوس، فرآیندی بخ نام «هلیوگرافی» نامیده را اجرا کرد. این واژه از دو کلمه یونانی helios به معنی خورشید و graphein به معنی نوشتن گرفته شده است. این ترکیب به معنای «نوشتن با نور خورشید» بود..
در سال ۱۸۲۹، نیپس با هنرمند و مخترع فرانسوی، لویی داگر، یک شراکت تجاری تشکیل داد. اما مدت زیادی نگذشت که نیپس در سال ۱۸۳۳ بر اثر سکته درگذشت. داگر کار بر روی اصلاح روش هلیوگرافی را ادامه داد و فرآیند جدیدی به نام داگرئوتیپ را ابداع کرد.
دقیق‌ترین پاسخ سال ۱۸۲۲ است. برخی به سال۱۸۲۶ اشاره می‌کنند. اما جسورترین‌ها معتقدند هزاران سال پیش از میلاد بوده است. وقتی تاریخ عکاسی را بررسی می‌کنیم، در می‌یابیم که این هنر و فناوری هزاران سال است در حال تکامل بوده است. از حکاکی و ترسیم گرفته تا اتاقک‌های تاریک و سپس حکاکی روی صفحات نقره‌ای که به آن اشاره شد.
بعد از اختراع عکاسی و به مرور زمان فراگیر شدن آن، روش‌ها و کاربرد‌های مختلفی برای آن توسط افراد مختلف کشف شد. هر فردی چاشنی خلاقیت خود را با آن ترکیب کرد. این کاربرد‌ها از تفریحات فردی گرفته تا استفاده های سیاسی و اجتماعی بود.
· ۱۸۴۳–۱۸۵۳ مستندسازی گیاه‌شناسی (سیانوتایپ): آنا اتکینز با استفاده از تکنیک سیانوتایپ، جلبک‌ها را مستقیماً روی کاغذ حساس به نور قرار میداد. آن ها را در معرض نور خورشید قرار میداد تا تصویر چاپ شود.
· دهه ۱۸۵۰ : مستندسازی معماری: در این دهه عکاسان فرانسوی مانند ادوارد بالدوس و گوستاو لو‌گر توانستند تصاویر دقیقی از بناهایی مانند کلیساها یا پل‌ها ثبت کنند.
· ۱۸۵۴–۱۸۵۵ عکاسی جنگ: راجر فنتون مناظر میدان جنگ، اردوگاه‌ها، پرتره‌های گروهی، و خرابی‌ها را با نوردهی طولانی ثبت می کرد. این دوره به‌عنوان آغاز عکاسی خبری جنگی شناخته می‌شود.
· دهه ۱۸۵۰ به بعد: پرتره‌ها و کارت پستال‌های کوچک: این مدل از عکس‌ها بین مردم به علت اندازه کوچک آن‌ها و راحتی حمل، محبوبیت زیادی پیدا کرد. مخصوصا بین عشاق تا یادگاری از عزیزشان را در کیف پول یا جیب خود داشته باشند.
· اواسط دهه ۱۸۴۰ تا ۱۸۵۰ عکاسی نجومی: جان هرشل، ستاره شناس قرن نوزدهم، به ثبت اجرام آسمانی مانند خورشید و لکه‌های خورشیدی با استفاده از روش‌های اولیه عکاسی پرداخت.
بر اساس گفته‌های پژوهشگران و تاریخ‌نگاران، نخستین عکاس در ایران ژول ریشار یک فرانسوی بودکه طبق یادداشت‌های روزانه‌اش، در سال 1844 وارد تهران شد. او به عنوان معلم زبان فرانسه خانواده گل‌ساز استخدام شد و در این حین عکس هایی از محمدشاه و پسرش، ولیعهد ناصرالدین میرزا، می‌گرفت. ولی کتایفانه تا به امروز هیچ یک از این تصاویر اولیه پیدا نشده است.
به مرور زمان، چندین عکاس فعال در تهران تکنیک‌های تازه‌ای را معرفی کردند. بسیاری از آن‌ها افسران ارتش یا افرادی وابسته به هیئت‌های خارجی بودند. آگوست کریزیس، یک افسر توپخانه اتریشی که در دهه ۱۸۵۰ در مدرسه تازه تأسیس پلی تکنیک دارالفنون تدریس می‌کرد، با روش کالوتایپ آزمایش‌هایی انجام داد.
آقای فوکتی، یکی دیگر از استادان دارالفنون، که فرآیند کولودیون را به ایران معرفی کرد. در دهه 1860، دو عکاس ایتالیایی با نام های لوئیجی مونتابونه و لوئیجی پشه نیز در ایران فعال بودند.
پرکارترین این عکاسان اروپایی، ارنست هولتسر، مهندس آلمانی بود. او در اداره تلگراف هند و اروپا خدمت می‌کرد. حدود سه هزار نگاتیو شیشه‌ای که هولتسر در مدت اقامتش در ایران از سال 1863 تا میانه دهه 1880 تهیه کرده بود، باقی مانده است. این عکس ها امروزه در موزه ملی قوم نگاری در لیدن هلند نگهداری می شوند.
ناصرالدین‌شاه که شیفته عکاسی شده بود، در سال 1863 یکی از ندیمان محبوب دربار خود، آقا رضا اقبال‌السلطنه را مأمور یادگیری فنون عکاسی کرد.
در دهه ۱۸۶۰، سمتی رسمی برای عکاس دربار ایجاد شد. آتلیه و تاریکخانه کاخ گلستان به‌طور کامل به کار گرفته شد. علاوه بر این، مدرسه دارالفنون نیز استودیوی عکاسی و کارگاه مخصوص به خود را راه‌اندازی کرد.
تعداد افراد کمی به تحهیزات عکاسی دسترسی داشتند یا بلد بودند با آن‌ها کار کنند. این افراد را با نام عکاس باشی می‌شناختند. عکاس باشی‌ها عموماً به عکاسی از درباریان اشتغال داشتند.
گفته می‌شود که هم شاه و هم عکاس دربارش آموزش‌هایی از فرانسیس کارلیان، عکاس فرانسوی، دریافت کردند. ناصرالدین‌شاه در دهه 1860 شروع به گرفتن عکس از زنان و خواجه‌های دربار و حتی گربه خودش نمود.
کارلیان نه تنها به‌عنوان آموزگار شاه (هرچند هرگز رسماً چنین سمتی برای او ثبت نشد) عمل می‌کرد. بلکه با واردات و فروش تجهیزات عکاسی، مسئول معرفی این رسانه به جمعی گسترده تر نیز بود.
ناصرالدین‌شاه در سفرهای خارجی خود، به‌خصوص در اروپا، از استودیوهای مشهور عکاسی دیدن می‌کرد. در ایران نیز، حدود سال ۱۸۷۵، ژوزف پاپازیان در تهران استودیویی افتتاح کرد. سال‌ها بعد، ناصرالدین‌شاه یکی از معتبرترین نشان‌های دربار قاجار را به این عکاس ایرانی ارمنی اعطا کرد. تعدادی از عکس‌های او در آرشیو موزه کاخ گلستان تهران نگهداری می‌شود. شکل‌گیری این استودیوها یکی از نقاط مهم در تاریخ عکاسی در ایران بود؛ زیرا عکاسی به‌تدریج از محیط دربار فراتر رفت و در دسترس افراد بیشتری قرار گرفت
دیگر استودیوی موفق در تهران در اواخر قرن نوزدهم متعلق به آنتوان سوروگین بود. ابتدا در اوایل دهه ۱۸۷۰ استودیویی در تبریز و سپس در همان دهه در تهران تأسیس کرد. استودیوی او محل مراجعه خانواده سلطنتی، بازدیدکنندگان خارجی و مردم محلی بود.
دیگر استودیوی موفق در تهران در اواخر قرن نوزدهم متعلق به آنتوان سوروگین بود. او ابتدا در اوایل دهه ۱۸۷۰ استودیویی در تبریز و سپس در همان دهه، استودیویی در تهران تأسیس کرد. استودیوی او محل مراجعه خانواده سلطنتی، بازدیدکنندگان خارجی و مردم محلی بود.
با گذشت سال‌ها و فراگیر شدن عکاسی در ایران، افراد بیشتری به این هنر روی آوردند. عکاسی دیگر فقط به درباریان و اشراف‌زادگان محدود نبود و افراد عادی نیز شروع به یادگیری آن کردند. به همین دلیل، دیگر نیازی به حضور آموزگاران فرنگی برای یادگیری و فعالیت در این حوزه نبود. در ادامه، به بعضی از عکاسان نوین ایرانی اشاره خواهیم کرد.
یکی از این افراد، دکتر هادی شفائیه است. او را با لقب پدر عکاسی نوین و بنیان‌گذار عکاسی آکادمیک در ایران می‌شناسند. او در تبریز و در ۲۳ مرداد ۱۳۰۲ به دنیا آمد. این هنرمند اولین عکس خود را در سال ۱۳۱۲ با دوربین فلزی ۹×۱۲ «ایکا» گرفت.
رشته تحصیلی او داروسازی بود، اما به دلیل علاقه فراوان به عکاسی، فعالیت خود را در این حرفه آغاز کرد. او نخستین کلاس‌های عکاسی خود را برگزار کرد و در سال ۱۳۴۴ استودیو هادی را افتتاح کرد تا دانش و علاقه خود را با دیگران به اشتراک بگذارد.
او با عکاسی از آثار و عتیقه‌های تمدن ایرانی، نمایشگاهی با ۱۵۰ عکس با عنوان ردپای اعصار در سوئیس و ایران برپا کرد. دکتر شفائیه به دلیل کیفیت بالای عکس‌هایش، یکی از گران‌ترین آتلیه‌های تهران را داشت.
برخی دیگر از عکاسان برجسته معاصر ایرانی شامل:
· آلفرد یعقوب
· کاوه گلستان
· گوهر دشتی
· نصرالله کسرائیان
عکاسی مسیری طولانی و پرماجرا را طی کرده است؛ از نخستین تلاش‌های انسان برای ثبت تصاویر شکار در غارها گرفته تا پیچیدگی‌های دوربین تاریکخانه‌ای و در نهایت، شکل‌گیری استودیوهای مدرن که امروزه به آن‌ها مراجعه می‌کنیم.
امروزه تنها با لمس یک دکمه روی گوشی‌مان می‌توانیم لحظه‌ای را ثبت کنیم. شاید بد نباشد کمی درباره آن بیشتر فکر کنیم و به این بیندیشیم که آیا عکاسی برای ما فقط یک سرگرمی است یا میراثی ارزشمند که داستان انسان‌ها را در گذر زمان روایت می‌کند؟
منابع:
ویکیپدیا
سایت Asia Archieve
پویا اندیش
دورنگاه
