
در صرافی، سود هر معامله به این بستگی دارد که ارزی که امروز فروخته شده، به چه قیمتی خریده شده بود. وقتی یک ارز در طول روز چند بار و با نرخهای متفاوت خریده میشود، این پرسش جواب سادهای ندارد. رایجترین روش در صرافیها «میانگین موزون» است. این مقاله روش را با یک مثال عددی کامل، قدمبهقدم، نشان میدهد و خطاهایی را مرور میکند که در دفترهای صرافی زیاد دیده میشوند.
میانگین موزون یعنی بهای هر واحد ارز در صندوق، برابر است با کل پولی که برای موجودی فعلی پرداخت شده، تقسیم بر مقدار آن. دو قاعده همهٔ روش را میسازد:
با هر خرید، میانگین تازه حساب میشود: (مقدار موجودی × میانگین قبلی + مقدار خرید × نرخ خرید) ÷ (مقدار موجودی + مقدار خرید).
با هر فروش، میانگین عوض نمیشود؛ فقط مقدار موجودی کم میشود و سود برابر است با مبلغ فروش منهای مقدار فروختهشده ضرب در میانگین.
فرض کنید صرافیای با ارز مرجع تومان، روز را با صندوق خالی درهم شروع میکند. همهٔ اعداد فرضیاند.
قدم ۱ — خرید ۵٬۰۰۰ درهم با نرخ ۱۸٬۰۰۰ تومان. بها ۹۰ میلیون؛ موجودی ۵٬۰۰۰ درهم با میانگین ۱۸٬۰۰۰.
قدم ۲ — خرید ۳٬۰۰۰ درهم با نرخ ۱۸٬۴۰۰. بهای این خرید ۵۵٫۲ میلیون است. موجودی ۸٬۰۰۰ درهم و کل بها ۱۴۵٫۲ میلیون میشود؛ میانگین تازه ۱۴۵٫۲ میلیون ÷ ۸٬۰۰۰ = ۱۸٬۱۵۰ تومان.
قدم ۳ — فروش ۴٬۰۰۰ درهم با نرخ ۱۸٬۶۰۰. دریافتی ۷۴٫۴ میلیون؛ بهای تمامشده ۴٬۰۰۰ × ۱۸٬۱۵۰ = ۷۲٫۶ میلیون؛ سود ۱٫۸ میلیون تومان. موجودی ۴٬۰۰۰ درهم میماند، با همان میانگین ۱۸٬۱۵۰.
قدم ۴ — خرید ۶٬۰۰۰ درهم با نرخ ۱۸٬۳۰۰. بهای این خرید ۱۰۹٫۸ میلیون؛ موجودی ۱۰٬۰۰۰ درهم و کل بها ۷۲٫۶ + ۱۰۹٫۸ = ۱۸۲٫۴ میلیون؛ میانگین تازه ۱۸٬۲۴۰.
قدم ۵ — فروش ۷٬۰۰۰ درهم با نرخ ۱۸٬۵۰۰. دریافتی ۱۲۹٫۵ میلیون؛ بهای تمامشده ۷٬۰۰۰ × ۱۸٬۲۴۰ = ۱۲۷٫۶۸ میلیون؛ سود ۱٫۸۲ میلیون تومان. موجودی پایان روز ۳٬۰۰۰ درهم با میانگین ۱۸٬۲۴۰، یعنی ۵۴٫۷۲ میلیون.
جمع سود روز: ۳٫۶۲ میلیون تومان.
در این روش، هر فروش اول از قدیمیترین خرید برداشته میشود. با همان اعداد:
فروش قدم ۳ کاملاً از خرید اول (۱۸٬۰۰۰) میآید: بها ۷۲ میلیون و سود ۲٫۴ میلیون.
فروش قدم ۵ از ۱٬۰۰۰ درهم باقیماندهٔ خرید اول، کل ۳٬۰۰۰ درهم خرید دوم و ۳٬۰۰۰ درهم از خرید سوم برداشته میشود: بها ۱۸ + ۵۵٫۲ + ۵۴٫۹ = ۱۲۸٫۱ میلیون و سود ۱٫۴ میلیون.
جمع سود این روش ۳٫۸ میلیون است؛ ۱۸۰ هزار تومان بیشتر از میانگین موزون. این اختلاف گم نشده: موجودی پایان روز در این روش ۵۴٫۹ میلیون ارزشگذاری شده و در میانگین موزون ۵۴٫۷۲ میلیون. یعنی روشها سود را بین امروز و فردا متفاوت تقسیم میکنند، نه اینکه پول بسازند یا از بین ببرند.
نکتهٔ مهم ثبات است: هر روشی انتخاب شود، باید همیشه همان باشد. عوض کردن روش وسط سال، گزارش سود ماهها را غیرقابل مقایسه میکند. در صرافیها میانگین موزون رایجتر است، چون ارز همجنس است و ردیابی تکتک دستههای خرید معنای عملی ندارد.
میانگین سادهٔ نرخها: میانگین ۱۸٬۰۰۰ و ۱۸٬۴۰۰ میشود ۱۸٬۲۰۰، در حالی که خرید اول ۵٬۰۰۰ درهم و دومی ۳٬۰۰۰ درهم بوده است. نرخ باید به اندازهٔ حجمش وزن بگیرد.
صفر کردن میانگین هر روز: موجودی دیروز با بهای خودش وارد امروز میشود. اگر هر روز میانگین از نو شروع شود، سود روزهای بعد غلط درمیآید.
قاطی کردن کارمزد با نرخ: کارمزدی که از مشتری گرفته میشود درآمد جداست. اگر در نرخ خرید یا فروش حل شود، هم میانگین و هم سود معامله منحرف میشوند.
جمع کردن سود معامله با سود تسعیر: اگر نرخ پایان روز درهم ۱۸٬۴۰۰ باشد، ۳٬۰۰۰ درهم موجودی ۴۸۰ هزار تومان سود تسعیر نشان میدهد. این سود واقعی است اما محقق نشده و باید جدا گزارش شود.
نرخ مرجع دستی در معامله بین دو ارز غیرریالی: در معاملهٔ درهم به لیر، اگر نرخ تومانی لیر دستی و اشتباه وارد شود، سود یک روز بیشتر و روز بعد کمتر نشان داده میشود و هر دو گزارش غلط است.
این محاسبه در اکسل هم شدنی است، به شرطی که برای هر ارز ستون موجودی و میانگین داشته باشید و فرمول قدم ۱ را ردیفبهردیف به کار ببرید؛ ساختار پیشنهادی آن را در مقالهٔ حسابداری صرافی در اکسل آوردهایم. اما با چند ارز و دهها معامله در روز، فرمولها شکننده میشوند. یک نرم افزار حسابداری صرافی تخصصی مثل نکستو این محاسبه را با هر معامله و بهصورت لحظهای انجام میدهد، کارمزد هر طرف را جدا ثبت میکند، سود تسعیر را از سود معامله جدا نگه میدارد و در معامله بین دو ارز غیرریالی، نرخ مرجع را خودکار میسازد.
سود معامله ارز در صرافی چطور حساب میشود؟
سود هر فروش برابر است با مبلغ دریافتی به ارز مرجع، منهای مقدار فروختهشده ضرب در میانگین موزون بهای موجودی همان ارز. میانگین با هر خرید تازه بهروز میشود و با فروش تغییر نمیکند.
میانگین موزون بهتر است یا اولین ورود، اولین خروج؟
هیچکدام سود کل را تغییر نمیدهد؛ فقط زمان شناسایی سود را جابهجا میکنند. در صرافی میانگین موزون رایجتر و سادهتر است، چون ارز همجنس است. مهمتر از انتخاب روش، ثابت ماندن آن در طول زمان است.
اگر در حال انتخاب نرمافزار هستید، مقالهٔ بهترین نرم افزار حسابداری صرافی ۱۴۰۵ را هم بخوانید؛ پنج نرمافزار صرافی در آن با معیارهای عملی و یک چکلیست ۱۲ سؤالی مقایسه شدهاند.
نکستو نرمافزار تحت وب حسابداری و مدیریت صرافی است: هر معامله سند دوطرفهٔ خودش را میزند، سود هر معامله همان لحظه با میانگین موزون حساب میشود، فیشهای واتساپ با هوش مصنوعی خوانده میشوند و سوابق اکسل یا نرمافزار قبلی رایگان منتقل میشود. از کامپیوتر و گوشی کار میکند و روی سرور ایران یا اروپا اجرا میشود.