رفتارهای ضدسرمایه‌داری- شش: بی‎‌خیال خیریه‌ها!

سال 1402من هفت ماه حقوق نگرفتم و مجبور شدم چند بار پول قرض بگیرم.

یک روز بی هدف در کوچه‌های بالاشهر پرسه زنی می‌کردم که افتادم توی یک کوچه سربالایی. یکهو با خودم گفتم "زندگی ام هم افتاده توی سربالایی!"

انگار یک تعبیر سالم دوست داشتنی برای سختی های این ماه ها پیدا کردم. از این کشف خوشحال شدم. آن قدر کیف کردم که یک ساعت بعدش در احوالپرسی با دو نفر گفتم «یه چند وقته افتادم توی سربالایی!» گفتنش خیلی حس خوبی داشت. خیالم را راحت می‌کرد که این وضعیت تقصیر خودم نیست، و به طور ناخودآگاه می‌گفت که موقت است و بعدش انشالله می‌افتم توی سرازیری.

اینکه آدم برای وضعیت‌های مختلف زندگی اسم پیدا کند و تعبیرهای خوب توی آستین داشته باشد خیلی کمک کننده است.

اما و اما و اما، برعکس هم عمل می‌کند. یک بنده خدا بود که من در کوچه‌های محله مان می‌دیدم می‌گردد و زباله جمع می‌کند. توی پیاده‌رو می‌خوابید و مدتی شب‌ها زنگ واحد‌های ساختمان ما را می‌زد و غذا می‌خواست. ما تقریباً هیچ وقت گرسنه برش نگرداندیم. یک شب با مغازه دار کوچه درباره ش صحبت کردم. گفت «آره فلانی با پدربزرگش زندگی میکرد، پدربزرگه که مُرد فامیل‌ها خانه ش را فروختند و این بیچاره «کارتن خواب» شد. وقتی گفت کارتن خواب انگار من تازه یک اسم برای وضعیت دردناک آن بنده خدا پیدا کردم.

بعد احساس کردم همین تعبیر چقدر بی‌رحمانه است. وقتی به کسی نگویید بی خانمان یا کارتن‌خواب، احساس می‌کنید خودتان باید کاری برای او بکنید. وقتی این تعابیر را به کار ببرید احساس می‌کنید دولت باید کاری برای او و امثال او بکند.

متن بالا مثل خیلی از چیزهای دیگری که تا حالا در این وبلاگ نوشته ام (و از بس بازخورد نگرفته ام میخواهم کم کم کرکره اش را بکشم پایین) قبلا نوشته شده. در همان سال سخت 1402.

حالا میخواهم ماجرای این عزیز کارتن خواب را کمی برایتان شرح بدهم و جنبه های اخلاقی قضیه را که کاملا با جنبه های اقتصادی آن گره خورده کمی باز کنم و کاش شما هم نظرتان را بگویدد.

برادرم این بنده خدا را بیشتر از من میبیند و بهش کمک میکند. مغازه دار محله مان که اسمش اکبرآقاست گفت این بنده خدا اسمش علی گرجی است. چون منزل برادرم هم نزدیک است علی گرجی شبها برای غذا گرفتن در خانه آنها هم زیاد میرفت. دو سه شب وضعیت این طور شده بود که یا شامشان را خورده بودند و چیزی نداشتند به علی گرجی بدهند یا این که تا یک لقمه غذا حاضر کننده برایش ببرند دم در علی گرجی ولی کرده بود و رفته بود (به هر حال وضعیت روحی مساعدی ندارد) بالاخره کار به یک جایی رسید که برادرم برای اینکه علی گرچی هیچ شبی دست خالی از در خانه شان نرود بهش گفته بود هر وقت خواستی برو از اکبر آقا خرید کن و من بعدا حساب میکنم. علی هم مدتی همین روال را شروع کرده بود و اکبر آقا توی بله به برادرم پیام میداد که علی این قدر خرید کرده و برادرم هم فورا پرداخت میکرد.

اما به یک ماه نکشید که حساب خریدهای علی بیشتر از انتظار برادرم شد. خرج خودشان واقعا این قدر نبود و به من گفت این رقم را به خانمش نمیگوید. گفتم خب بگو مثل قبل بیاید دم خانه تان. گفت حالا که لنگ نشده ام، به اکبر آقا میگم بهش تذکر بده و پیام داده بود که به علی گرجی بگو هوای ما رو داشته باش! اینم جا نندازم که علی گرجی یک بار توی کوچه بهش گفته بود "یعنی هر چی میخوام بخرم؟ زیاد میشه ها!!" و برادرم درآمده بود که هر چی میخوای بخر و بهم گفت خیال کردم مگه یه آدم کارتن خواب (خانه ای که با کارتن ها برای خودش ته پارک درست کرده را هر روز مبینیم) چقدر میشه؟!

اما نمیدونم علی بی چشم و رویی کرده بود یا شاید میخواست واقعا بعد از مدتها دلی از عذا دربیاره یا غذاها رو میگرفت که ببره بفروشه و مواد بخره... خلاصه هر چی بود مبلغ عجیب شد. هفته ای 5-6 میلیون اینا شد!

دیگه داداشم دید با اون پیام "هوای ما رو داشته باش علی گرجی کوتاه نمیاد به اکبر آقا پیام داد که روزی فقط تا 150 تومن بهش جنس بده. با هزار معذرت خواهی از اکبر آقا که باید ببخشید برای شما زحمت شد. ولی این اکبر آقا واقعا یکی از درونگراترین و با اخلاق ترین و مردم دارترین فروشنده های محله س.

حالا شما از وضع درامد داداشم خبر ندارید اونم با دو تا بچه و زن حامله و حقوق های معوق دلش نمیومد این یه لقمه رو از گلوی علی ببره. زن های ما هم هی میگفتن اصلا کمک به آدم معتاد درست نیست و میگن باید به کسی کمک کنی که بتونی نهی از منکرش کنی و از این حرفا.

تازگی ها که هوا خیلی گرم شد من خودم توی مغازه اکبر آقا بودم دیدم علی گرجی اومد 5-6 تا نوشمک برداشت و رفت و اکبر آقا هم نوشت توی دفترچه به حساب داداشم. بعد بهش گفتم مرد حسابی تو توی کل تابستون 5 تا نوشمک برای بچه هات نمیخری! به نتیجه رسیدیم که بگیم بیاد در خونه یخ بهش بدیم. (چند سال پیش هم از همسایه های واحدهای دیگه مون دیده بودم یخ میگیره.) داداشمم به اکبر آقا پیام داد که دیگه بهش نوشمک نده.

بعد چند روز سر ظهر که هوا گرم تره رفته بود زنگشون رو زده بود که یخ میخوام. یه بار دختر داداشم رفته بود بهش داده بود ولی زن داداشم با حاملگی (حالا خدا رو شکر زایمان کرد و اسم دخترشون رو گذاشتند نرگس) نمیتونست بره دم در بهش یخ بده و میترسید این کارتن خواب بلایی سر دخترش بیاره.

گفتم بابا بهش بگو آب سرد کن جلوی مسجده. اگه خیلی عطش داری برو جلوی مسجد هر چقدر میخوای آب خنک بخور و داداشم بهش گفته بود و ظاهرا دیگه ظهرا کمتر میاد. حالا داداشم میگه تمام تمام ماجرای اینکه به علی گرجی گفتم هرچی میخوای برو از اکبر آقا بگیر به خاطر این بود که خانمش گفته بود "هر وقت غذا داشتیم بهش میدیم و هر وقت نداشتیم میگیم شرمنده" این رفته بود رو مخ داداشم چون مطلقا نمیخواست هیچ وقت دست خالی برش گردونه. اینم من میدونم که رفته بود یه کارت بانکی گرفته بود که بده بهش و هر هفته یه مبلغی شارژش کنه و من گفتم بابا تو چقدر اسکلی. این طوری که بره ببینه شارژ کم داره یه همه ش رو خالی میکنه، اگه هم نکنه نسبت به تو حس نفرت پیدا میکنه فکر میکنه میخواستی بپیچونیش. خلاصه نذاشتم کارت رو بهش بده.

حالا تازه ترین خبر ایناس که اکبر آقا گفته نوشمک دیگه نمیدم بهش ولی بستنی یخی زیاد میبره! داداشم گفت توی این ایام محرم و صفر دیگه اینو نمیتونم بگم بهش نده. هی میاد توی سرم که "از آب هم مضایقه کردند کوفیان" خیلی خیلی عاطفیه. منم متاسفانه همین جوری هستم و چون خانواده عاطفی و پر جوش و خروشی هستیم گاهی زود پرخاشگری میکنیم. البته مامانم از بچگی یه طوری بارمون آورده که حسابی هوای همدیگه رو داشته باشیم ولی خودش هر وقت میخواد کبریت میکشه زیر آرامش خانواده و پدرم رو میسوزونه.

ماجراهای علی گرجی جزئیات زیاد دیگه ای هم داره و نمیدونم کدومتون تا اینجا خوندید (اگه خوندید بگید خواهش میکنم) و من فکر میکنم کلی درس اقتصادی و اخلاقی توش هست. یکیش همونی بود که اون بالا چند سال پیش نوشته بودم. ببینید خیلی تفاوت هست بین اینکه ما بگیم علی گرجی یا بگیم این یارو کارتن خوابه!

کار نظام مصرف همینه که همه مفاهیم رو تک بعدی بکنه تا فهم عمیق تری ازشون نداشته باشیم. خواهش میکنم برید کتاب "انشان تک ساحتی" متفکر بزرگ مکتب فرانکفورت هربرت مارکوزه رو بخونید. برای اینکه بتونید تک ساحتی نشید. برای اینکه تبدیل به چارلی چاپلین دیوانه شده بین چرخ دنده های عصر جدید نشید.

من یه بار اون قدیما علی گرجی رو دیده بودم که توی سرمای زمستون یه پتوی نازک کشیده بود روی خودش و صاف خوابیده بود زیر سه کنج دیوار ساختمون ما. رفتم گفتم میخوای زنگ بزنم بیان ببرنت گرمخونه؟ گفت نه ممنون فقط یه چیزی بگیر بخورم. و از اکبر آقا یه چیزی براش گرفتم.

هنوزم راه حلی برای بر طرف کردن ریشه ای مشکل علی گرجی ندارم ولی میدونم علم و تجربه مددکاری اجتماعی حتما راه حل هایی براش داره. اما اونا واقعا فعلا به من ربطی نداره. من باید بتونم رابطه انسانی خودم رو باهاش برقرار کنم و داداشم هم همین رو میخواد. نظام سرمایه داری میگه مشکل بی خانمان ها رو بسپر به من. همون طور که توی آمریکا به همشون میگن "هوملس" اینجا هم اگه به همه شون بگیم "کارتن خواب" دیگه درک درستی ازشون نداریم.

من انشاالله به عنوان یه داستان نویس میخوام یه بار گیرش بیارم و بهش بگم داستان زندگیش رو برام تعریف کنه.

جمع بندی اینکه نظام سرمایه داری میخواد شما افراد بیرون افتاده از چرخه رقابت اقتصادی رو بسپرید به سازوکارهای دولت. شما این وسط یه عالمه ارزش اخلاقی و انسانی از جمله همون ارزش تجربی که توی مطلب کتاب "حرف هایی با دخترم درباره اقتصاد" از واروفاکیس گفتم رو از دست میدید.

این رو هم بگم و دیگه تمومش کنم. مهد نظام سرمایه داری انگلستانه. تا زمانه "چارلز دیکنز" باور عمومی این بوده که دولت باید راه حلی برای فقرا و گداها پیدا کنه. وضعیت اون قدر فاجعه بار میشه و چنان گره کوری به وجود میاد که دیکنز رمان "سرود کریسمس" رو مینویسه و توش شخصیت ماندگاری به نام اسکروچ خسیس رو خلق میکنه که در شب سال نو با مرگ خودش روبرو میشه و بالاخره تصمیم میگیره ثروتش رو در راه فقرا خرج کنه. میگن فروش رمان چنان بالا بود و استقبال مردم چنان حیرت انگیز بود که جمعیت زیادی در ایام کریسمس هجوم بردند به خیریه ها تا پولشون رو به فقرا کمک کنند.

حالا اگه ما هم میخوایم به خیریه ها کمک کنیم هیچ ایرادی نداره (مخصوصا که کمک به کمیته امداد امام خمینی تقویت یک ساختار خیریه نظام اسلامی هستش) ولی مطمئن باشید کمک کردن به علی گرجی هایی که در اطرافتون هستند و درگیر شدن با وضعیت پیچیده ای که براتون به وجود میارن به رشد اخلاقی و فکری شما خیلی بیشتر کمک میکنه.