وقتی مستند نسل بی دفاع به تاریکی سپرده شد
(دکتر حجت بقایی)
سالها پیش، پروژهای مستند شروع کردیم که قرار بود تصویری تازه و متفاوت از واقعیتهای اجتماعی را نشان دهد؛ مستندی با عنوان «شمال شهر، جنوب شهر». در ابتدا تنها تصویربرداریها و ثبت لحظات بود، اما رفتهرفته تعداد تصاویر افزایش یافت و تصمیم گرفتیم ساختار مستند را جدیتر کنیم. اینگونه شد که پروژهای با نام «نسل بیدفاع» شکل گرفت؛ مستندی که قرار بود صدای ناگفتهای از مردم و جامعه باشد، انعکاسی از نسلهایی که به نظر میرسید توان دفاع از خود را در برابر بیعدالتیها و سختیها ندارند.
کار با شور و امید آغاز شد؛ تصویربرداریهای اختصاصی، گفتگوها و لحظات واقعی که در دل جامعه رخ میداد، همه دست به دست هم دادند تا مستند تکمیل شود. اما ناگهان اتفاقی تلخ رخ داد؛ در میانهی کار، مستند در سطح شهر پخش شد. این پیش از موعد انتشار رسمی پروژه بود، چیزی که بسیاری از ما را شوکه کرد و در واقع زحمت سالها کار را به یکباره به چالش کشید. در آن دوران، چنین اتفاقاتی کم نبود، اما آنچه بیش از همه برای من دشوار بود، مسئولیتی بود که بر دوشم گذاشته شد؛ دستور دادند که تمام تصاویر و مواد خام کار معدوم شود. این کار برای من یکی از سختترین و تلخترین لحظات زندگیام بود، جایی که تمام تلاش و خلاقیتم ناگهان محکوم به نابودی شد.
از آن پس، پروژه «نسل بیدفاع» به عنوان یک نماد پخش شد، اما نه توسط ما که آن را خلق کرده بودیم. مستند در گوشهگوشهی شهر به صورت غیررسمی و ناقص دست به دست میشد، بدون امکان دفاع یا توضیح. ما و سایر عوامل پروژه هیچ توانایی برای پاسخگویی و حمایت از اثرمان نداشتیم. درست مانند خود «نسل بیدفاع»، ما هم بیدفاع مانده بودیم در برابر جریانهایی که بدون اجازه و کنترل ما، روایتها را شکل میدادند.
چهار سال تلاش بیوقفه برای خلق «نسل بیدفاع» بود که سرانجام به نقطهای رسید که نه تنها یک اثر مستند بلکه یک پدیده فرهنگی شد. آنچه که بعد از آن اتفاق افتاد، هر چند تلخ بود، اما نشاندهندهی تاثیر عمیق آن مستند بود. دهها نفر از این اثر تقلید کردند، از آن الهام گرفتند و در هنر به جایگاههایی رسیدند. برخی از این افراد، قدم به قدم از پلههای «نسل بیدفاع» بالا رفتند و موفق شدند مسیرهای هنری خود را بسازند. این یعنی اثر، هرچند به شکل کامل و رسمی توسط ما حمایت نشد، اما در نهایت توانست به عنوان یک الگو و نقطه عطف برای نسلهای بعدی باقی بماند.
با این حال، برای من هیچگاه امکان دفاع از این پروژه فراهم نشد. نه توانستم و نه خواستم از «نسل بیدفاع» دفاع کنم؛ شاید چون خودم در عمق آن نسل، بیدفاع بودم. وقتی صحبت از «نسل بیدفاع» میکنم، در واقع دارم از بخشی از وجود و سرگذشتم حرف میزنم؛ نسلی که در برابر سرنوشت و موانع بیپناه مانده، نسلی که صدایش کمتر شنیده شده و گاهی حتی خود نمیدانسته چگونه باید برای حقش بجنگد.
این تجربه تلخ، از یک سو نشاندهنده پیچیدگیهای ساخت هنر مستند در شرایطی پرتنش است و از سوی دیگر، حکایت تلخی از چگونگی سرنوشت اثراتی است که به واسطه شرایط اجتماعی و سیاسی، خودشان قربانی میشوند. «نسل بیدفاع» بیش از یک مستند، یک روایت زنده از نسلی است که خواست زنده بودن داشت اما درگیر محدودیتها و موانعی شد که گاهی غیرقابل عبور بودند.
امروز وقتی به آن روزها فکر میکنم، درمییابم که چه بهایی برای تولید آن اثر داده شده؛ بهایی که تنها به نابودی تصاویر محدود نمیشد، بلکه شامل نابودی امید، انگیزه و در نهایت حس بیدفاعی در برابر شرایطی است که هیچ کس نمیتواند برایش کاری کند. شاید «نسل بیدفاع» نمادی است از همه آنهایی که دیده نشدهاند، شنیده نشدهاند و در نهایت بیدفاع رها شدهاند.
اما این سرنوشت اثر و سازندگانش هم بود؛ نسلی که میخواست صدایش را بلند کند، اما در نهایت بیصدا ماند و بیدفاع. نسلی که در میان تاریکیها تلاش کرد نور کوچکی بیفروزد، اما خود گرفتار تاریکیها شد. و من، همچنان که از «نسل بیدفاع» حرف میزنم، به نوعی دارم از خودم و درد مشترکی سخن میگویم که شاید هزاران نسل دیگر نیز آن را به دوش کشیدهاند.
(دکتر حجت بقایی؛ مشاور تحقیق و توسعه، برنامه ساز اسبق تلویزیون، عضو اسبق سینما)
+روزنوشتهای مشاور تحقیق و توسعه