وقتی عثمانیها ایرانی بودند؛ اشتباهاتی که تاریخ را عوض کرد
سرویس فرهنگ و هنر// با توجه به پخش گسترده سریالهای تاریخی مانند «سلجوقیان بزرگ»، «ارطغرل» و «عثمان»، که این روزها مورد استقبال فراوانی قرار گرفتهاند، لازم دیدم تا گفتگویی با دکتر حجت بقایی، پژوهشگر و مشاور تحقیق و توسعه که علاقه فراوانی به تاریخ منطقهای دارند، داشته باشیم تا برخی از نکات مهم و کمتر گفتهشده در مورد ریشههای مشترک و اشتباهات تاریخی که مسیر امپراتوری عثمانی را از ایران جدا کرد، روشن شود.
دکتر بقایی با اشاره به این نکته آغاز میکند که منطقهای که امروزه امپراتوری عثمانی بر آن شکل گرفت، در دورههای پیشین تحت تأثیر عمیق فرهنگ و تمدن ایرانی بود. ترکهای اولیه که بعدها امپراتوری عثمانی را بنیان نهادند، در واقع بخشی از همین فضای فرهنگی-سیاسی، ایرانی-اسلامی بودند و زبان فارسی به عنوان زبان درباری و فرهنگی در میان آنها رایج بود. این اشتراک فرهنگی و زبانی یکی از نکات مهمی است که کمتر در سریالها به آن پرداخته میشود و درک آن میتواند چراغ راهی برای فهم بهتر روابط تاریخی دو ملت باشد.
اما دکتر بقایی به تدریج توضیح میدهد که چگونه اشتباهات تاریخی و سیاستهای نادرست باعث شدند تا این ریشههای مشترک به اختلاف و جدایی منجر شود. او به سه اشتباه کلیدی اشاره میکند: اولین مورد، غفلت عثمانیها از اتحاد و همبستگی فرهنگی با ایرانیان بود. عثمانیها، به جای استفاده از پیوندهای فرهنگی و تاریخی مشترک، ایران صفوی را به عنوان رقیبی جدی و تهدیدی سیاسی دیدند و همین سیاست باعث شد تا فرصتهای همکاری از دست برود.
دومین اشتباه، استفاده از اختلافات مذهبی به عنوان ابزاری برای تفرقه بود. عثمانیها که اکثراً سنی بودند، صفویان شیعه را دشمن تلقی کردند و به جای راهحلهای مسالمتآمیز، وارد درگیریها و جنگهای فرسایشی شدند که نه تنها منطقه را به آشوب کشید، بلکه بنیانهای امپراتوری را نیز ضعیف کرد. دکتر بقایی تأکید میکند که این تفرقهانگیزی، به جای ایجاد امنیت و ثبات، به عمق اختلافات دامن زد و صلح را از منطقه دور ساخت.
سومین اشتباه، نادیده گرفتن اهمیت میراث فرهنگی و علمی ایران توسط عثمانیها بود. هرچند آنها از دانش و هنر ایرانی بهره بردند، اما نتوانستند این میراث را به عنوان بخشی از هویت امپراتوری خود حفظ کنند. دکتر بقایی معتقد است این امر باعث از دست دادن بخش بزرگی از ثروت فرهنگی و سیاسی شد که میتوانست در تثبیت و پیشرفت عثمانی نقش مهمی ایفا کند.
این اشتباهات، بنا به گفته دکتر بقایی، باعث شد که دو امپراتوری عثمانی و صفوی که میتوانستند متحدی قدرتمند در منطقه باشند، تبدیل به رقبایی سرسخت شوند که قرنها درگیر جنگ، رقابت اقتصادی و مذهبی باقی ماندند. این تقسیم منطقه به دو بخش سنی و شیعه، که ریشههای آن به این اشتباهات بازمیگردد، همچنان تأثیرات خود را در خاورمیانه امروز نشان میدهد.
اما دکتر بقایی در پایان به نکتهای امیدوارکننده اشاره میکند؛ او میگوید که بازخوانی این تاریخ و درک ریشههای مشترک فرهنگی میتواند به بهبود روابط و همکاریهای منطقهای کمک کند. اگرچه تاریخ پر از جداییها و اختلافات است، اما شناخت گذشته و اشتباهات آن، فرصتی است برای ساختن آیندهای بهتر و همبستهتر.
او تأکید میکند که درس بزرگ تاریخ عثمانی و ایران این است که اتحاد فرهنگی و احترام متقابل میتواند منجر به توسعه و ثبات شود، در حالی که تفرقه و رقابت، زمینهساز ضعف و شکست خواهد بود. این پیام، به ویژه برای امروز که کشورهای منطقه به دنبال همکاری و همزیستی مسالمتآمیز هستند، بسیار حائز اهمیت است.
سرویس فرهنگ و هنر