
این کلام معروف و مشترک محمّد (ص) و علی (ع) را عمداً به اصل عربی اش آوردیم تا حقیقتی که ناگفته مانده و بلکه مسخ شده است روشن گردد .
معنای لفظی این کلام چنین است :
این سخنی است و شاید منحصر بفرد ترین پیامی است که هم پیامبر و همۀ دوازده امام آنرا تکرار کرده اند و شرح داده اند و تقریباً همۀ اولیاء و عرفا و متفکّرین اهل معرفت نفس در جهان اسلام به آن اقتداء کرده اند .
حقیقتاً که در همۀ ادیان جهان و در میان همۀ گفتارهای حکمای قدیم و جدید ِ قبل و بعد از اسلام تا به امروز کلامی به این کاملی و معجزه آسا بوجود نیامده است که تمامیّت دین و نبوّت و اسلام و ولایت حقّ را یکجا در خود داراست .
با توجّهی دقیق تر و غیر تفسیری تر به کلمات این جمله جنبۀ دیگری از عظمت آن روشن می شود . در فرهنگ کاربردی لغت عرب این کلمات چنین هستند :
«عَرَفَ» یعنی : دانا شدن ، اعتراف نمودن ، معرّفی کردن ، رو در رو شدن ، جستجو کردن ، یافتن ، صبر پیشه نمودن .
«نَفس» یعنی : خود ِ خود ِ هر چیزی ، اوج و بزرگی هر چیزی ، مرغوبیّت و عزّت هر چیزی ، جان و روح و تن و تمامیّت هر چیزی .
«فقد» یعنی : یافتن چیزی پس از جستجوی طولانی ، چیزی را که در تاریکی قرار دارد به روشنائی آوردن .
«ربّ» یعنی : به سنّ بلوغ رسانیدن ، رشد دادن ، تربیت کردن ، تعلیم نمودن ، به بلندی آوردن ، ارتقاء دادن ، صاحب شدن ، مُقیم شدن ، کامل کردن ، فراهم آوردن ، نزدیک شدن ، دیدار کردن ، پخته و رسیده شدن .
ما در اینجا نه تنها قصد تفسیر نداریم بلکه خصوصاً می خواهیم تفسیر زدائی کنیم و واقعیّت کلمات را خاطر نشان نمائیم . اگر در معانی کاربردی این چهار کلمۀ تشکیل دهندۀ این جمله دقت کنید می بینید که هر کلمه ای به تنهائی سائر کلمات این جمله را تداعی می کند و به مثابۀ تمامیّت این جمله است .
و قرآن این کلمات را در اوج وحدت نمایانده است .

مثلاً اصحاب اعراف در قرآن کسانی هستند که بر بهشت و جهنّم اشراف و احاطه دارند و با اهل هر دو سخن می گویند و همه حقیقت دین را به آنها معترفند و اهل جهنّم به اقامت خود در دوزخ قانع است و آنرا حق می داند و اهل بهشت در بهشت خود راضی .
«عَرَفَ» «معرفت» و «معروف» یکی از کلمات کلیدی و مکرّر در قرآن می باشند و در همه جا اهل آنرا اهل بینائی و اهل علم قلبی می خواند .
و امر به «معروف» در تمامیّت کلمه یعنی امر به توجّه به خدا و تفکّر و نظر کردن بر خویش و پیروی از فطرت .
و «نَفس» که یکی از فراوانترین کلمات کاربردی قرآن است به مثابۀ وجود هر چیزی است و وجود ِ کلّ عالم موجود و آشکارا همۀ این وجودهای جزء و کل را امری «واحد» گزارش کرده است که : هر چیزی واحد است و همۀ چیزها واحدند . و امّا کلمۀ «ربّ» که مقصود اصلی ما از این گزارش است .
این کلمه علاوه بر معانی کاربردی که در عرب بر آن وجود دارد و ذکرش رفت در قرآن که جامع جمیع همۀ این معانی را در بر دارد از اسامی خدا نیز می باشد و نه خود خدا . خود ِ خدا «الله» است و حقیقت وجودی ِ او ورای «الله» است یعنی «الله اکبر» . و به زبان کلّی و عام که بگوئیم صفتِ مربّی گری خداست نسبت به مخلوقاتش. این حدیث را اگر بخواهیم بی هیچ تفسیری فقط بسط کلامی دهیم چنین است :
« آنکس که ، آن نفسی که به جستجوی خویش همّت گماشت و در این جستجو لحظه ای درنگ ننمود و مأیوس نشد و صبر پیشه نمود و در مسیر این جستجو به آنچه که یافت صادقانه اعتراف نمود و باور کرد و در مسیر این تحقیق و حرکت بسوی خویش ِ خویش و بسوی تن و جان و روح خویش ، ارتقاء یافت ، رشد کرد ، بالغ گردید و مرغوب و ناب و ناب تر شد و بالا و بالاتر رفت و به اوج رسید و با خود روبرو شد و بخود نزدیک و نزدیک تر شد و در خود قرار گرفت و سلطان و صاحب و فرمانروای خود شد در جریان این تحقیق و جستجو خود را کشف کرده و از تاریکی به روشنائی آورده است . چنین کسی جز مربّی خود نیست و جز ربّ خود را کشف نکرده و جز ربّ خود نشده است . هموئی که از همان نخستین گام او را بسوی خود خوانده و در مسیر راه او را راهنما بوده است و حالا او هموست .»
پس به لحاظی معرفت نفس همان تعلیم دادن خویش است تا مقامی که معلّم و متعلّم یکی شوند . و این همان راه توحید است و راه خودکفائی ذاتی انسان و راه احدیّت و صمدیّت (بی نیازی کامل) است .
یعنی آنچه که امروزه استقلال و آزادی و علم و تربیت و رشد و قدرت نامیده می شود و عملاً فقط شبح و وهمی از آن است و درست ضدّ آن است . این حدیث معروف شرح انسان کامل است . انسانی که بی نیاز می شود از مصرف جهان ، از مصرف کردن و مصرف شدن .
📘 کتاب: 6-گزارش آخرین وضعیّت بشری | صفحه: 217
برای دانلود رایگان این کتاب کلیک کنید.