
نخستین و نقدترین پرده از ذهن انسان که بر تمامیت طبقات ذهنش مسلط است، همانا خاطرات گذشتهی او است که البته وجه عمیقتر این خاطره همانا تاریخ و وراثت است که حافظهی ناخودآگاه و جمعیتاریخی نامیده میشود؛ ولی خاطرات زندهی هرکسی در محدودهی عمرش، کل اندیشه و آرمان و باورها و قضاوتهایش را تحتالشعاع خود دارد.
به لحاظی هرکسی بندهی خاطرات خویشتن است و اندیشهی هر فردی از خاطرات خود تغذیه میکند و این مهمترین منبع تغذیهی ذهن هر فردی میباشد و از آن رهایی ندارد. خاطرات ما مثل رؤیاهای عالم خوابِ ما، در حیطهی ارادهی ما نیستند و جبراً بر ما حکم میرانند و این معنای گذشتهپرستی و ارتجاع فکری به معنای واقعی کلمه است که بر بشر حاکم است. ولی آیا هیچ راه نجاتی از قدرت قهارانهی حافظه و خاطرات خود وجود دارد؟ بسیاری از خاطرات، ما را آزار میدهند و مثل کابوسی بر روان ما سایه میافکنند ولی هرچه میکنیم از آنها رهایی نداریم و گاه آرزوی نسیان و فراموشی میکنیم و از این بابت به الکل و مخدرات و داروهای مهلک پناه میبریم.
برای ذهن و روان بشری خطری مهلکتر از خطر خاطرات وجود ندارد و جبری جبارتر از سلطهی خطورها نیست. چه بسا کل آیندهی ما قربانی خطورهای حاصل از خاطرات هستند و هرگز نمیتوانیم راه و اندیشه و احساس نوینی برای خود پدید آوریم. به هر راه که میرویم سلطهی شوم خاطرات پیش روی ما هستند و مانع پیشرفت روانی و فکری و هویتی ما میباشند. این همان جبر زمان و اسارت گذشت زمان است که به نظر ما اساسیترین جبرهای درونی وجود انسان میباشند و همهی جبرهای بیرونی را نیز تحت فرمان خود دارند.
خاطرات ما، چه خوش و چه بد، جملگی حامل نوعی حسرت و احساسِ از دست رفتگی و مرگ و نیستی میباشند و سایهی یأس را بر روح و دل و جان ما میگسترانند و میدانیم که یأس اساسیترین صفت ابلیس در بشر است. بیهوده نیست که جبر زمان و زمانزدگی و گذشتهپرستی بهمثابه لطیفترین سلطهی ابلیس در بشر است که در قلمرو فلسفه، موسوم به جبر تاریخ یا نگرش تاریخیگری است. زمان بهراستی چشمزخم ابلیس در بشر است که احساس جاودانگی و حضور در اکنونیت را از انسان میرباید و احساس مرگ و نابودی و یأس و هراس را القا میکند که مقدمهی ابلیسزدگی است؛ زیرا این فرار از گذشته موجب پناهبردن به آینده و آتیهپرستی و آرزوهای فریبنده میشود و انسان را از حال و حضور وجودش غافل میکند و این اصل و اساسِ معنای غفلت و نسیان بشری میباشد و عامل کفر است.
جز با فهم عمیق و جامع و عرفانیِ وقایع گذشتهی زندگی خود قادر به رهایی از آنها نیستیم. آنچه که خاطرات را در دل حل و هضم و جذب میکند، معرفت دربارهی آنان است و شناخت حق وقایع گذشته و تصدیق آن. خاطراتی که دائم در مقابل چشم ما قرار دارند، همان وقایع فهمناشده و هضمناشدهی زندگی ما است که بهصورت اوهام و اشباحی ما را احاطه کردهاند تا آنها را به درستی به یاد آوریم و درک نماییم. تا حقشان را درک و تصدیق نکنیم، از ظلمت و ثقل حضورشان رهایی نداریم. این همان معنای ذاتی ذکر در قرآن است که موضوع اصلی خودشناسی است؛ زیرا در شناخت گذشتهی خود بدون تردید خدا را خواهیم شناخت و «خودشناسی – خداشناسی» از همین بابت است. این خودشناسی، ما را به حضور خدا در خودمان میرساند که اکنونیت و جاودانگی و حضور مطلق در حال است و ما را از اسارت یأس ابلیسِ حاصل از احساسِ بر باد رفتگی میرهاند و ما را به آیندهای نامعلوم با آرمانهایی محال نمیراند، بلکه مقیم در حال و حضور خویشتن میکند.
در واقع خاطرات فهمناشدهای که حضور خدا را تداعی نمیکنند، موجب ازخودبیگانگی ما هستند و ما را از حضور در اکنون بازمیدارند که یک پایمان در گذشته است و پای دیگرمان در آیندهای که هنوز نیامده است. یعنی کل وجودمان اسیر عدم و نابودن است؛ زیرا نه گذشتهای وجود دارد و نه آیندهای. بلکه فقط حال هست که از آن غافل و بیگانهایم.
اگر راه دین را تماماً عرصهی رجعت نامیدهاند، به معنای رجوع به خاطرات گذشته و کشف و درک اعماق آن است، تا آنجا که آدمی به اعماق تاریخ وارد شده و به سرمنزل ازل و لحظهی خلقت و حضور خدا میرسد و این به معنای واقعهی معراج روح است. این کل معنای ذکر در قرآن است که مؤمنان به آن امر شدهاند. و مؤمنان انسانهای اهل ذکرند؛ درست برعکس کافران که از گذشتهی خود بهطور مذبوحانه میگریزند تا حقِ آنرا تصدیق نکنند و این گریز از گذشته موجب جنون و هلاکت است و به اعتیادها میانجامد. گرایش به الکل و مخدرات و روانگردانها، تلاشی شیطانی برای فهمنکردن و عدم تصدیق وقایع گذشته است و در واقع راه فرار از خدا است و از خدا نمیتوان گریخت.
اگر به یاری یک پیر معنوی بر وادی ذکرِ گذشتهی خود وارد شویم، جز حضور الهی و ارادهی حق نمییابیم و بهوضوح کفران و جهل و جنون خود و رحمت و لطف و حراست الهی را درک میکنیم و اعتراف میکنیم که او مراقب و رزاق و حافظ و هادی ما تا به اینجا بوده است و لذا این ذکر منجر به توبه از گناهان و رجوع به خدا میشود و بدینگونه از ظلمت خاطرات خود نجات مییابیم.
در قرآن کریم مخلصین و اولیای خدا کسانی هستند که از پس و پیش پاک شدهاند و نه حسرتی از گذشته دارند و نه نگرانی از آینده؛ زیرا خدا را یافته و در حریم امن الهی هستند که اکنونیت و وادی توکل و رضا است. آنچه که بخشودگی نامیده میشود همانا معرفت دربارهی گذشته و توبه از خطاها و جهل و جنون است و بخشودهشدن از آن. این همان معنای اخلاص به معنای خالص و پاکشدن از گذشته و رهایی از اسارت جبرها و وراثتهای تاریخی و اجتماعی و تربیتی و خانوادگی است.
هرآنچه که از گذشته آزارمان میدهد، فهم و تصدیق نشده است و لذا ما را به آرزوهای جاهلانهتر در آینده سوق میدهد. در قرآن داریم که «کافران، وارثان و پیروان گذشتگان خود هستند» و این همان جبر تاریخ و وراثت است که اساس اسارت و بیارادگی میباشد. آنچه که جبر و بیارادگی نامیده میشود همانا تاریکی حاکم بر گذشتهی ما است. فقط با نور معرفت بر گذشته و تصدیق حق آن میتوان این ظلمت را روشن نمود و از آن خارج شد و به حال رسید که قلمرو حیات و هستی و جاودانگی است. و این امر جز با راز دل نمودن در محضر یک دوست صدیق و عارف بهمثابه پیر معنوی، ممکن نیست که «مؤمن آیینهی مؤمن است ».
منبع:دائره المعارف عرفانی،جلدچهارم،صفحه 226،اثر استاد علی اکبر خانجانی
استاد علی اکبر خانجانی،مولف 179جلدکتاب بکر و بدیع درباره تمامی موضوعات مورد نیاز عصر ما می باشند که همگی آثارشان را بصورت رایگان در اختیار عموم قرار داده اند:
www.khanjany.org