تا به حال هنگام همدردی با کسی، از جایی به بعد متوجه شدهاید که دارید برای خودتان گریه میکنید؟!
من وقتی در این موقعیت قرار گرفتم که گریههایم شدیدتر از گریههای صاحب عزایی شد که به تازگی عزیزی را از دست داده بود. تا قبل از آن داشتم با او در اندوهِ بزرگش شریک میشدم و به حرفهایش گوش میکردم؛ به دردِ دلها، خاطراتش، پشیمانی از بعضی رفتارهایش و ترسهایش از بخشیده نشدن... چیزهایی که هر کس با از دست دادن عزیزش به آنها فکر میکند.
اما از جایی به بعد فهمیدم دارم برای خودم گریه میکنم... دیدم که ناگهان وسط آرام کردن دیگری، بغض خودم ترکید... دیدم که صاحب عزا دارد مرا آرام میکند که «گریه نکن»! دیدم خودم صاحب عزای خودم شدم.
من برای خودم گریه میکردم چون میدانستم ساعاتی بعد از مرگ من، کسانی در کنار عزیزانم خواهند بود که سرد و بیروح و بدون عذاب وجدان به رفتن من نگاه میکنند و بود و نبود من برایشان فرقی نخواهد داشت. کسانی که فقط خودم -که دیگر آن روز وجود نخواهم داشت- و عزیزانم میدانیم که اشکِ ظاهری آنان اشک تمساح خواهد بود... البته اگر اشکی در چشمهایشان باشد!
و من آن روز -کنار دوست عزادارم- و روزهای بعد تا همین حالا که این سطرها را مینویسم، از گریههایم شرمسارم. چون فکر میکنم من فقط باید با آن فرد سوگوار همدردی میکردم و نه چیز دیگری... با این که آن دوست عزیز، خودش هم از غم من خبر داشت و مرا سرزنش نکرد.
من چرا از جایی به بعد، از دریچهی نگاه خودم به ماجرا نگاه کردم؟ این خودخواهی هنوز برای من بخشیدنی نیست.
اما باید بگویم در کنار این شرمساری، آن روز فهمیدم که تقریباً همهی انسانها از دید خود و دغدغههایشان به دیگر مسائل نگاه میکنند و این لزوماً بد و سرزنشآور نیست. این که در بحبوحهی مشکلاتِ ما و وسط هقهقهایمان، کسی به مشکلات خودش فکر میکند اشکالی ندارد.
شاید یکی دارد به شام امشب فکر میکند؛ در حالی که ما ماندهایم با این گرفتاریمان چطور کنار بیاییم و راهحل خروج از این بحران چیست... و کسی چه میداند «آمادهسازی غذا» برای آن شخص چقدر حیاتی و حساس است و این بیتوجهی سرزنش کردن ندارد. حتماً آن شخص در این برهه از زمان، مشکلاتِ به ظاهر معمولیاش برایش مهمند و قبلاً جایی گلویش را گرفته که حالا به ما و مشکلاتمان اهمیت کمتری میدهد.
مگر دیگران چه تعهدی دارند در همراهی ما؟ غیر از این است که نباید مشکلات ما را مسخره کنند و آنها را کوچک بشمارند؟ و همین حداقلِ همدردی کسی را میرساند. لازم نیست کسی خودش را برای دیگران شرحه شرحه کند تا نشان دهد دارد همدردی میکند. گاهی حتی نیازی به راهحل نیست یا نصیحت هم دردی دوا نمیکند.
حقیقت تلخ همین است که دنیا منتظر کسی نمیماند... همزمان که یکی زیر فشار مشکلات و «سوگ»هایش کمر خم کرده، دیگری یا دیگرانی هستند که شاید بزرگترین مشکلِ اکنونشان، شکستن گوشهی ناخنشان باشد. و کسی تضمین نکرده که وضعیت هر کس همیشه در همین حالِ ثابت باقی بماند...
من نمیدانم در محورهای مختصاتِ قضا و قدر و جبر و اختیار، کدام نقطه یا نقاط است که حدودِ مختصاتِ ذهنیت مرا نشان میدهد. اما آنچه که به ظاهر درک میشود این است که هر کس مالک دردهای خودش است. انگار سند این دردها شش دانگ به نام هر شخصِ متمایز زده شده و این املاک و مستغلات به شدت درگیرش کردهاند. از قدیم هم که گفتهاند هر که بامش بیش برفش بیشتر...
هر کسی یکجور بلد است با دردهایش کنار بیاید و شاید هم هیچوقت راهحلی برای کنار آمدنشان پیدا نکند. شاید راهحل یک نفر برای دیگری هم کارساز باشد و برای یک نفر نتیجهی معکوس دهد. شاید یکی اصلاً آن راهحلها را دوست نداشته باشد و واقعاً توان انجامش را ندارد.
و در نهایت ما با آنهایی بیشتر همدردی میکنیم که آینهی دردها و ترسهای خودمان باشد و آنجا باز هم داریم به خودمان فکر میکنیم. دیگران هم با ما همینطور رفتار میکنند. شاید یکی آنقدر درگیر زمینهای زراعیِ آفتخوردهی «درد»های خودش باشد که برای شنیدن داستان لامپِ سوختهی خانهی «دردِ» دیگری، وقت و حوصلهای ندارد.
در این میان خودخواهی و سنگدلی در ارتباط با دیگران تعاریف دیگری دارند که در مطالب این پست نمیگنجند... شاید آنها که در جایی بین مرز خودخواهی و فداکاری قرار دارند، مدام در حال اولویتبندیِ موضوعات در ذهن خود هستند؛ طوری که نه آنقدر درگیر خودشان شوند که اطرافیان و حتی عزیزانشان را فراموش کنند، نه آنقدر درگیر بقیه شوند که خود را فراموش کنند... کاری که فقط گفتن و نوشتنش آسان است و هیچکس نمیتواند ادعا کند که به خوبی از عهدهی این کار برمیآید.

پینوشت: این یادداشتی است به تأثیر از پست نوشته شده توسط مینا خانم.