از اینکه گاهی وسط حرفها و رفتارهای دیگری، ناگهان به یاد فقدانها و حسرتهایم میافتم اذیت میشوم.
منظورم آن جنس حسرتهایی نیست که با تلاش و زحمت و سختی و جان کندن و چه و چه میتوان به آن رسید. منظورم حسرتهایی از جنس تغییرنیافتیهاست. گرچه باید قبول کرد اگر این جنس فقدانها کمی بهتر برایمان فراهم بود، آرزوهای دستیافتنی هم با تلاشهای کمتری به دست میآمد. حالا منظورم از این حرف چیست؟
گاهی میشنوم که کسی با افتخار از موفقیتهایش صحبت میکند؛ از اولین بارهایش، از جرقههای فکریاش و کشف شدنها و دیده شدنهایش... و من در دلم بدون آنکه بخواهم بگویم «چرا او رسید و من نه؟» به او آفرین میگویم. با خودم میگویم چه ارادهای! چقدر سختی کشیده و حتما شکستهای زیادی هم داشته که حالا از آنها صحبت نمیکند. میدانم که به آسانی به این سطح موفقیت نرسیده و همهی افکار واقع بینانهای که دربارهی موفقیت وجود دارد در ذهنم میچرخد...
آنگاه چند دقیقهی بعد میفهمم که در این موفقیت، نقش ژنتیک و اساتیدی که از کودکی همراه این فرد بوده کمکم از زیر زبانش بیرون میآید.
آن کودکی که در خانهای رشد کرده که محل رفتوآمد اساتید -و گاهی افراد سرشناس- بوده، استاد راهنماهایی داشته که بدون تقریباً هیچ هزینهای کنارش بودهاند یا هزینهاش را قبلاً نسلهای پیش از او پرداخت کردهاند.
آن وقت نمیدانم از آن فرد بدم میآید که خواسته یا ناخواسته، فقط و فقط خودش را عامل دستاوردهایش میداند یا از خودم بدم میآید و میگویم «بس کن سحابی... تو در این رقابت فقط با خودت مسابقه میدهی. کاش چشمانت را ببندی و گوشهایت را به نشنیدن بزنی.»
اما نمیتوانم! نمیتوانم به این فکر نکنم که سهم امثال من چه بود؟
قبول دارم همهی آنها که چنین امکاناتی دارند، قدرش را نمیدانند و آنکس که قدرش را دانسته باز هم شایستهی احترام است.
فقط سوالهای دیگری در ذهنم میآیند...
پس جان کندنهای ما چه؟ جستجوها و خواندنها و شنیدنها و پرسشها را قورت دادن چه؟ بیراهه رفتنها و وقت و هزینه تلف کردنهای ما چه میشود؟ مسخره شدنها و کور شدن ذوقهایمان چه؟ اعتماد به استادنماهای دروغین و عمیقتر شدن زخم بیاعتمادیمان چه؟ کمبود استاد و انسانهای فرهیختهی اطرفمان چه؟
میدانم فرق حسادت با غبطه این است که آدم حسود، فقط دلش میخواهد خودش همه چیز را داشته باشد و دیگران نه. غبطه خوردن اما آدمی را به تکاپو میرساند و رشد در کنار هم را میسر میکند.
این حس حسادت است یا غبطه اسمش هر چه میخواهد باشد، من ازش متنفرم. از این فکر کردنهای بیحاصل به آنچه دست من نبود خستهام.
دیگر وقتی در جایی یا برنامهای، کسی را ببینم که با این پشتوانهها به جایی رسیده، حوصلهام ته میکشد -به راحتی و بدون عذابِ وجدانِ تمام کردنِ هر چیزی- میتوانم از دیدن ادامهی برنامه منصرف شوم.
اگر هم حضوری چنین افرادی را ببینم، گاهی فقط گوش میدهم و آرام زل میزنم به جای دیگر و با خود میگویم «من هر چه توانستم انجام دادم، سهم من این بود و کسی چه میداند از سختیهای دیگران؟»
آن وقت میرسم به این شعر:
«حافظ اسرارِ الهی کَس نمیداند، خموش
از که میپرسی که دورِ روزگاران را چه شد؟»
