هیچ تضمینی برای هیچی وجود نداره و توش پاداشی به آدمهایی که کار اشتباهی نکردن تعلق نمیگیره... انگار که دنیا همون بلاهایی رو سر آدمهای خوبش میاره که سر آدمهای بدش میاره...
این جملات از کتاب «هر دو در نهایت میمیرند» را در حالی میخواندم که روزهای جنگ دوازده روزه را میگذراندم. صرف نظر از نام کتاب، اتفاقاً مضمونش غمانگیز نیست و آن دو نفر در یک «دنیای فانتزی» و با خوشگذرانی و خوشحالی میمیرند؛ در حالی که من در دنیایی بودم که...
بگذریم. این یادداشت برای معرفی کتاب نیست. فقط آن روزها حس کردم که من این پاراگراف را زیاد زندگی کردهام. چه در همان روزها که فکر میکردم بلای جنگ سر همهی آدمهای این سرزمین آمد و چه در باقی موارد زندگی...
برای انسانی که کار خوبی انجام دهد، هیچ تضمینی نیست که خوبی هم ببیند. شاید هم بگویید لزوماً از همان جا خوبی نمیبیند و در جای دیگری برایش جبران میشود. در واقع اگر این توقع را از خودمان دور کنیم راحتتر زندگی میکنیم...
اما چگونه؟ آدم گاهی -فقط گاهی- دوست دارد جواب خوبیهایش را ببیند. نه از سر منت، نه توقع و جبران و نه برای ثابت کردن این که آدم خوبی است... نمیدانم چرا... شاید برای اطمینان بیشتر، شاید چون بیخیال بودن و ندیدن گاهی برایش راحتتر بوده ولی خودش انتخاب کرده اینگونه نباشد. شاید چون جادهی یک طرفهی خوبی کردنها، نادان را به خیال بد میرساند. شاید هم هیچ کدام از اینها نیست... گاهی منزلت آدمهایی را میبیند که با هزاران خطا و بیتوجهی، جایگاه بهتری دارند. شاید همین آخری بیشتر اذیتش میکند...
چه کسی میتواند بگوید که تا به حال کار بدی نکرده است؟ آری میدانم مقایسه کردن درست نیست. اصلاً چه کسی لیاقت هر انسان را میداند؟ جایگاه بهتر کدام است؟ منزلت چه تعریفی دارد؟
اما چه میشود کرد؟ آدمی است دیگر... گاهی ذهنِ محاسبهگرش غلبه میکند و افسارش گسیخته میشود.
آنگاه نمیداند دقیقاً از کجای این ماجرا ناراحت است؟ از خودش؟ که دوست ندارد بیتفاوت از کنار بقیه رد شود و حالا فهمیده جای اشتباه و با آدمهای اشتباهی در ارتباط بوده؟ از آن دیگری؟ که بدون انجام کاری عزت بالاتری دارد؟ یا از دیگرانی که این عزت را به او میدهند؟ آیا همهی این آدمها اشتباه هستند یا خودش اشتباه است یا کارش اشتباه بوده؟ یا هیچکس اشتباهی نکرده و فقط ما درگیر سوءتفاهمها هستیم؟
آیا این حس حسادت است؟ حسادت به چه؟ مگر انجام کار درست و کمک به دیگران را از نظر انسانی برتر نمیداند که حالا بخواهد به آنکه به راحتی دل میشکند حسودی کند؟ مگر دوست دارد جای او باشد؟ شاید آن جایگاه ظاهری و دروغین باشد... اما وقتی یک سناریو چندین بار در زندگی تکرار شود، اولین چیزی که آدم را به شک میاندازد خودش است.
آری شاید هم این حس را حسادت مینامند و ما یا تعریف حسادت را نمیدانیم یا نمیخواهیم خود را آدم حسودی بدانیم. چون حسود از چند جهت ملامت میشود: اول آن که به جایگاه خودش قانع نیست و دوم جایگاه دیگری را میخواهد. در حالی که نمیتوان چیزی را به زور عوض کرد.
لازم نیست خوانندهی این متن با تمام جملاتی که گفتم موافق باشد و دلیل اشتراک گذاریِ این افکارِ درهم ریخته، گرفتن تأیید از دیگران نیست.
قطعاً عوامل بیرونی و درونی در بالا و پایین شدن این افکار و احساسات دخیلند. آدمی هم که استاد فرافکنی است! مثلاً فکر میکنم یکی از عوامل بیرونی تبعیض است. اختلاف و شکاف بین آدمها از همین فرق گذاشتنهایی میآیند که خواسته یا ناخواسته از سمت دیگران اعمال میشود. ذهنِ محاسبهگر از همانجا کار مقایسه کردن را شروع میکند؛ همان عقل جزئی که مولانا میگوید. اما مگر ما با مولانا و سایر عرفا قابل مقایسهایم؟
راستی چطور میتوانیم آن بخش درونیِ عقل را تربیت کنیم که هنگام مواجه شدن دوباره و چندباره و صدباره با این سکانسهای تکراری، چشم بر این مقایسههای پوچ و بیهوده ببندد و انرژیاش را صرف کارهای دیگر کند؟
