دههها تلاش کردیم به ماشینها یاد بدهیم از هوش انسان تقلید کنند. اما اگر روزی ماشینها فقط تقلید نکنند و در بسیاری از حوزهها از ما جلو بزنند، چه؟
ما سالهاست از عبارت Artificial Intelligence یا همان AI استفاده میکنیم؛ واژهای که زمانی آیندهنگرانه به نظر میرسید و امروز تقریباً همهجا حضور دارد.
اما یک سؤال جالب وجود دارد:
اگر سیستمهایی بسازیم که نهتنها پاسخ میدهند، بلکه استدلال میکنند، برنامهریزی میکنند، ابزار به کار میگیرند، کدنویسی میکنند، تحقیق میکنند و بخشی از کارها را با دخالت بسیار کمتر انسان انجام میدهند، آیا AI هنوز بهترین واژه برای توصیف آنهاست؟
شاید مشکل از خود AI نباشد.
شاید مشکل این باشد که چیزی که در حال ساختنش هستیم، در آینده بسیار بزرگتر از چیزی باشد که این کلمه امروز برای ما تداعی میکند.
AI هنوز یک اصطلاح کاملاً معتبر و کاربردی است. اما یک چتر بسیار بزرگ شده است.
امروز یک مدل سادهی تشخیص تصویر و یک سیستم پیشرفتهی استدلالی هر دو AI نامیده میشوند؛ در حالی که تواناییهایشان میتواند فاصلهای عظیم با یکدیگر داشته باشد.
مثل این است که دوچرخه، یک خودروی مسابقهای و یک فضاپیما را فقط «وسیله نقلیه» بنامیم.
از نظر فنی اشتباه نیست.
اما اطلاعات زیادی را از دست میدهیم.
به همین دلیل است که مفاهیمی مانند AGI، ASI و Superintelligence اهمیت پیدا کردهاند.
AI اصطلاح کلی برای سیستمهایی است که میتوانند کارهایی را انجام دهند که معمولاً به نوعی از هوش انسانی نیاز دارند.
AGI یا Artificial General Intelligence به سیستمی اشاره دارد که بتواند طیف گستردهای از مسائل را یاد بگیرد، استدلال کند و در حوزههای مختلف سازگار شود؛ نه اینکه فقط برای یک کار مشخص ساخته شده باشد.
و بعد به مفهوم Superintelligence میرسیم.
ابرهوش صرفاً به این معنا نیست که یک ماشین در یک آزمون بهتر از انسان عمل کند.
اگر یک سیستم در شطرنج از تمام انسانها بهتر باشد، بهتنهایی آن را ابرهوش نمینامیم.
ابرهوش زمانی معنای جدیتری پیدا میکند که یک سیستم در طیف گستردهای از فعالیتهای شناختی از تحلیل و تحقیق گرفته تا برنامهریزی، حل مسئله و تصمیمگیری به شکلی پایدار از انسانها فراتر برود.
اینجاست که ASI، یا Artificial Superintelligence، وارد بحث میشود یک سیستم مصنوعی با سطحی از هوش که در بسیاری از تواناییهای شناختی از انسان فراتر رفته است.
اما شاید مهمترین تغییر، حتی خود این سطح از هوش نباشد.
تصور کنید یک روز، دسترسی به تواناییهای شناختی پیشرفته تقریباً مثل دسترسی به محاسبات ابری باشد.
یک شرکت کوچک بتواند در چند دقیقه تحقیقات بازار انجام دهد.
یک تیم دو نفره بتواند ایدهای را که قبلاً به ماهها تحقیق، طراحی و تحلیل نیاز داشت، در چند ساعت آزمایش کند.
یک کارمند بتواند در کنار خودش سیستمی داشته باشد که به او در تحقیق، تحلیل داده، کدنویسی، تولید محتوا، استراتژی و تصمیمگیری کمک کند.
در چنین دنیایی، اتفاق مهم فقط این نیست که ماشینها باهوشتر شدهاند.
اتفاق مهم این است که هوش ارزانتر، در دسترستر و مقیاسپذیرتر شده است.
و این تفاوت بزرگی است.
همانطور که کامپیوترها محاسبات را ارزان و در دسترس کردند، هوش مصنوعی میتواند بخشهایی از کار شناختی را به یک منبع قابل دسترس تبدیل کند.
در این نقطه، AI دیگر فقط یک ابزار نیست.
میتواند به بخشی از زیرساخت سازمان تبدیل شود.
فرض کنید هزینه انجام یک کار شناختی پیچیده بهشدت کاهش پیدا کند.
تحلیل بازار؟
ارزانتر
تحقیق رقبا؟
سریعتر
تولید نمونه اولیه؟
آسانتر
تحلیل داده؟
در دسترستر
آزمایش ایدههای جدید؟
کمهزینهتر
این تغییر میتواند مزیت رقابتی شرکتها را هم جابهجا کند.
در گذشته ممکن بود یک شرکت برای انجام یک پروژه به تیم بزرگی از متخصصان، زمان زیاد و بودجه قابل توجه نیاز داشته باشد.
در آینده ممکن است یک تیم کوچک بتواند همان مسئله را با کمک سیستمهای هوشمند، بسیار سریعتر آزمایش و اجرا کند.
در نتیجه، سؤال شرکتها دیگر فقط این نخواهد بود که:
از کدام ابزار AI استفاده کنیم؟
بلکه شاید سؤال مهمتر این باشد:
چطور intelligence را در تمام بخشهای کسبوکارمان ادغام کنیم؟
این تغییر، بیشتر از اینکه یک تغییر نرمافزاری باشد، یک تغییر در معماری کسبوکار است.
چون هنوز نباید میان تواناییهای چشمگیر و ابرهوش واقعی تفاوت را فراموش کنیم.
یک سیستم ممکن است در بعضی وظایف از انسان بهتر باشد، اما این به معنای برتری عمومی در تمام فعالیتهای شناختی نیست.
همچنین مسیر آینده احتمالاً یک نردبان مرتب و قابل پیشبینی نخواهد بود:
AI → AGI → ASI
ممکن است پیشرفتها تدریجی، نامنظم و حتی متفاوت از چیزی باشند که امروز تصور میکنیم.
بنابراین AI هنوز واژه درستی برای فناوری امروز است.
بحث این نیست که این اصطلاح را همین حالا کنار بگذاریم یا نه .
بحث این است که شاید AI نام کافی برای تمام چیزی که در حال نزدیک شدن به آن هستیم نباشد.
نحوه نامگذاری یک فناوری روی نحوه فکر کردن ما درباره آن تأثیر میگذارد.
وقتی چیزی را ابزار مینامیم، معمولاً درباره کاربرد آن فکر میکنیم.
اما وقتی از ابرهوش صحبت میکنیم، سؤالات دیگری مطرح میشوند:
چه کسی آن را کنترل میکند؟
چه کسی به آن دسترسی دارد؟
چه کسی از قدرت آن سود میبرد؟
اگر تصمیمی توسط یک سیستم بسیار قدرتمند گرفته شود، چه کسی مسئول آن است؟
و مهمتر از همه:
آیا توانایی بیشتر، باید به معنای اختیار بیشتر هم باشد؟
این دیگر فقط بحث فناوری نیست.
بحث اقتصاد، سیاست، سازمانها، قدرت و حکمرانی است.
یکی از رایجترین نگرانیها درباره AI این است که چه شغلهایی از بین خواهند رفت
این سؤال مهم است.
اما شاید سؤال عمیقتری وجود داشته باشد.
اگر ماشینها بتوانند بخش بزرگی از کارهای شناختی را انجام دهند، نقش انسان چه خواهد بود؟
ممکن است بعضی چیزهایی که امروز منحصراً انسانی به نظر میرسند، در آینده دیگر انحصاری نباشند.
حل مسئله، نوشتن، طراحی، تحلیل، تحقیق و حتی بخشی از تصمیمگیری میتوانند به سیستمهای مصنوعی منتقل شوند.
در چنین شرایطی، شاید تمایز اصلی انسان دیگر صرفاً هوش نباشد.
بلکه مسئولیت، ارزشگذاری و اختیار باشد.
یک سیستم میتواند بسیار هوشمند باشد.
اما هوش بهتنهایی مشخص نمیکند که چه چیزی باید انجام شود.
اینکه چه هدفی را انتخاب کنیم، چه ریسکی را بپذیریم و چه نتیجهای را عادلانه بدانیم، همچنان یک مسئله انسانی و اجتماعی است.
قدرت یک سیستم فقط به میزان هوش آن بستگی ندارد.
توانایی + استقلال + دسترسی + حکمرانی
ترکیب این عوامل است که تعیین میکند یک سیستم واقعاً چقدر قدرتمند و قابل اعتماد است.
یک سیستم که فقط به یک سؤال پاسخ میدهد، با سیستمی که میتواند برنامهریزی کند، ابزارهای مختلف را کنترل کند و یک هدف پیچیده را تا پایان اجرا کند، یکسان نیست.
هرچه سیستمها از پاسخ دادن به سمت اقدام کردن حرکت کنند، مسئله اعتماد و کنترل نیز مهمتر میشود.
چالش آینده احتمالاً فقط ساختن سیستمهای قدرتمندتر نخواهد بود.
بلکه ساختن سیستمهایی خواهد بود که به اندازه کافی قدرتمند باشند که ارزش استفاده داشته باشند و به اندازه کافی قابل کنترل باشند که بتوان به آنها اعتماد کرد.
شاید آینده اینطور نباشد که یک روز از خواب بیدار شویم و بگوییم:
از امروز دیگر AI نداریم؛ حالا وارد عصر Superintelligence شدهایم
احتمالاً مرزها بسیار مبهمتر خواهند بود.
AI میتواند پایهای باشد که روی آن سیستمهای عمومیتر، خودکارتر و قدرتمندتر ساخته میشوند.
در این مسیر، شاید بتوان این مفاهیم را به شکل ساده اینگونه دید:
AI → فناوری هوشمند
AGI → هوش عمومی
ASI → هوش مصنوعی با برتری گسترده نسبت به انسان
SI → سطحی از هوش که فراتر از تواناییهای شناختی انسان است
اما اینها لزوماً پلههای دقیق و جدا از هم نیستند.
آنچه اهمیت دارد، گسترش مداوم مرز توانایی ماشینهاست.
در نهایت، شاید بحث بر سر این نباشد که از فردا باید به جای AI بگوییم SI.
مسئله بزرگتر است.
رابطه ما با ماشینها در حال تغییر است.
کامپیوترها ابزار بودند.
AI به دستیار تبدیل شد.
و سیستمهای جدیدتر میتوانند به سمت استدلال، برنامهریزی، استفاده از ابزار و انجام مستقلتر وظایف حرکت کنند.
اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است هوش مصنوعی شبیه چیزی شود که امروز برق، اینترنت یا رایانش ابری برای ما هستند:
یک زیرساخت.
و در آن صورت، شاید مهمترین سؤال این نباشد که:
ماشینها چقدر باهوش خواهند شد؟
بلکه این باشد:
چه کسی این هوش را هدایت میکند؟
چه کسی به آن دسترسی دارد؟
چه کسی از آن سود میبرد؟
و چه کسی در برابر تصمیمهایش مسئول است؟
نه، AI در حال مردن نیست.
اما ممکن است در حال تبدیل شدن به چیزی بسیار بزرگتر از یک فناوری واحد باشد.
ممکن است وارد دورهای شویم که در آن خود هوش به یک زیرساخت تبدیل شود.
و اگر این اتفاق بیفتد، شاید بزرگترین تغییر فناوری آینده این نباشد که ماشینها باهوشتر شوند.
شاید این باشد که برای اولین بار در تاریخ، هوش مصنوعی دیگر یک منبع کمیاب نباشد.
نازنین عباس پور
