این جستار را به دوست عزیزم امیرگشتاسبی تقدیم میکنم.
بعید است در دو سه سال گذشته عبارت "انقلاب" هوش مصنوعی را نشنیده باشید. این روزها، نه فقط در دانشگاه و مجامع علمی، بلکه بر سر هر کوی و برزنی همه با هیجان از این صحبت میکنند که هوش مصنوعی جهان ما را کاملا دگرگون خواهد کرد. گروهی نگران اند که مبادا هوش مصنوعی شغل آنها را از آنها بستاند و بیکار شوند و گروه دیگری نسبت به جهان دگرگون شده توسط هوش مصنوعی خوشبین اند. اما آیا هوش مصنوعی واقعا در حال به پا کردن چنان انقلابی است که بشر تاکنون به خود ندیده است؟ به نظر میرسد کسی جرئت ندارد در انقلابی بودن هوش مصنوعی تردید کند. حکایت این تلقی در مورد هوش مصنوعی حکایت آن دو خیاط است که به پادشاه پیشنهاد دادند لباس نویی برای او بدوزند؛ لباسی که ادعا میکردند جز افراد نیک نفس کسی نخواهد توانست آن را ببیند. با آن که هیچ کس آن لباس نو پادشاه را نمیدید اما کسی جرئت نمیکرد واقعیت را بگوید. تا آنکه بالاخره کودکی زبان گشود و عریانی پادشاه را به روی او آورد. در این جستار با مروری بر تاریخ تکنولوژی میکوشم نشان دهم انقلابهای پیش از هوش مصنوعی به مراتب بیشتر تحول آفرین بودهاند و ادعا خواهم کرد که به کار بردن واژهی انقلاب برای تحولات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی قدری شتابزده است، اگرچه ممکن است واقعا در سالهای آینده بتوان آن را انقلاب نامید.

یکی از مهمترین جوانب انقلاب در زیست انسانی، تغییر در بدن بعنوان اصلی ترین عنصر زیست است. از این رو، یکی از شاخصههای تکنولوژیهای انقلابی، تغییر ساختار بدن است. توسعه تکنولوژی پای افزار یا کفش یک مثال جالب است که نشان میدهد چگونه تکنولوژی میتواند ساختار بدن ما را به کلی تغییر دهد. در حالی که نیاکان ما درست مثل تمام حیوانات با پای برهنه در محیط زیست خود راه میرفتند، امروز تقریبا غیر قابل تصور است که شما بتوانید بدون کفش و جوراب تا سر خیابان راه بروید و پاهایتان زخم نشود. به عبارتی استفادهی مداورم از کفش در طی قرنها باعث شده که ساختار کف پای ما کاملا تغییر کند. تکنولوژی کفش البته نه تنها بدن ما را اساسا تغییر داده است، بلکه یکی از مهمترین عواملی بوده است که نیاکان ما بتوانند در محیطهای متنوعتری مانند شنزارهای سوزان یا کوهستانهای برفی مستقر شوند و تمدنهای جدیدی شکل دهند.
اما مثال جالبتر از این که چطور یک تکنولوژی میتواند با واسطهی تغییر در بدن انسان، اندیشه و فرهنگ او را نیز تغییر دهد تکنولوژی برافروختن آتش کنترل شده و پختن غذا است. معده و دستگاه گوارش ما در طی قرنها خوردن غذا و گوشت پخته چنان تکامل یافته است که تفاوتهای اساسی با نیاکان خام خوارمان دارد. اگر این گزاره را قبول ندارید کافی است همین الان یک تکه گوشت خام بخورید تا ببینید تا چه اندازه غیر قابل هضم و بیماری زا است. مبزان ترشح اسید معده و حرکات دستگاه گوارش ما نسبت به نیاکان خام خوارمان تغییرات بنیادی و غیر قابل برگشت داشته است.
تکنولوژی پختن غذا تنها ساختار بدن ما را دگرگون نکرده است بلکه محتوای باکتریهای مفید دستگاه گوارش ما را نیز تغییر داده است. میلیونها باکتری مفیدی که امروز ساکن دستگاه گوارش ما هستند نه تنها در دستگاه گوارش نیاکان ما حضور نداشته اند بلکه احتمالا موجب بیماری آنها میشدهاند و برعکس، باکتریهای دستگاه گوارش آنها امروز احتمالا ما را به کام مرگ میکشانند. اما این تغییر بدنی چگونه از سطح بدن فراتر میرود و به عرصهی اندیشه و فرهنگ پا میگذارد؟

پژوهشهای اخیر در مورد ساختار عصبی و هورمونی دستگاه گوارش انسان نشان میدهد که یک محور عصبی-شیمیایی، مغز و دستگاه گوارش ما را در تاثیرگذاری و تاثیرپذیری متقابل قرار میدهد (Gut-Brain Axis). این رابطه تا حد زیادی تحت تاثیر غذایی که میخوریم و همچنین فعالیت باکتریهای دستگاه گوارش ما است. به طور مثال، پژوهشهایی نشان میدهند که با ایجاد تغییر در باکتریهای ساکن در دستگاه گوارشِ افراد مبتلا به بیماری افسردگی میتوان آنها را درمان کرد. به عبارت بهتر کسی که تا پیش از این، جهان را پوچ میپنداشته است، با این تغییر، معنایی در جهان مییابد! به همین قیاس میتوان گفت بخش مهمی از نظام اندیشهای و معنایی ما تحت تاثیر عملکرد دستگاه گوارش و باکتریهای ساکن آن است که خود معلول توسعه تکنولوژی آشپزی است.
انقلابهای تکنولوژیک اما فراتر از تغییر بدن و اندیشه ما توانستهاند نظام اخلاقی، سیاسی و دینی را نیز دگرگون کنند. انقلاب کشاورزی یکی از شناخته شده ترین انقلابهای تاریخ تکنولوژی بشری است. کاربرد استعارهی سیاسی انقلاب در مورد کشاورزی چندان هم بی ربط و اتفاقی نیست؛ چرا که واقعا سیاست را دگرگون کرده است و اخلاقیات جدیدی بنیان گذاشته است. بسیاری از پژوهشگران تاریخ تکنولوژی و تاریخ اندیشه بر این عقیده تفاهم دارند که کشاورزی انسانها را یکجا نشین کرد. انسانهای کشاورز مجبور بودند خانههایی در کنار زمینهای کشاورزی خود بنا کنند تا تمام سال را مراقب زراعت خود باشند. از آن مهمتر آنها باید محصول برداشت شده در فصل برداشت را برای فصلهای دیگر سال ذخیره میکردند و البته از آن در برابر غارت شدن حفاظت میکردند. در ادامه، شهرها، دولتها، و نظامهای سیاسی متناسب با نظم یکجا نشینی و کشاورزی چنان تغییر کردند که دیگر شباهتی به سیستمهای کوچ نشینی و انسانهای شکارچی/گردآور نداشتند. علاوه بر این، ضرورت حفظ نظامهای سیاسی بتدریج منجر به تحولات جدی در اخلاق و الهیات شد.

در این جستار، با بررسی گوشههایی از تاریخ تکنولوژی نشان دادم چگونه بعضی از تکنولوژیها در تاریخ بشریت، بدن، اندیشه، فرهنگ، اخلاق، سیاست و الهیات انسانها را متحول کرده است. نحولاتی چنان اساسی که حتی تصور کردن وضعیت پیش از آن را برای انسان امروزی تقریبا غیرممکن میکند. هوش مصنوعی هنوز در ابتدای مسیر توسعه قرار دارد. در جستار چرا نباید هوش مصنوعی را یک ماشین پر سرعت در یک اتوبان بدون مانع ببینیم؟ نشان دادم که در همین یک قرن اخیر، از تکنولوژیهای زیادی انتظار میرفت که جهان را دگرگون کنند اما به دلایل فرهنگی یا تکنیکی توسعه آنها متوقف یا کندتر شد. از این رو از روند رشد هوش مصنوعی تا به امروز، نمیتوان روند آینده را پیش بینی کرد.
به نظر میرسد به کار بردن لفظ انقلاب برای تحولات ناشی از هوش مصنوعی تا حدی ناشی از هیجان زدگی تکنولوژیک انسان امروز و شتابزدگیاش برای در نظر گرفتن هر تغییری بعنوان یک دگرگونی اساسی، و البته تا حدی روایتپردازی توسعهدهندگان هوش مصنوعی با اغراض اقتصادی است. با این وجود هیچ بعید نیست از میان تمام تکنولوژیهای غیرانقلابی یک قرن گذشته، هوش مصنوعی واقعا آن یک مورد انقلابی باشد که نسلهای آینده از آن نام ببرند. اما برای آن که بتوانیم ادعا کنیم هوش مصنوعی بدن و شیوهی اندیشیدن ما را به صورتی انقلابی و هم سنگ با تکنولوژیهایی که بعنوان نمونه آوردیم تغییر خواهد داد یا نه باید اندکی صبور، آگاه به تاریخ، و تا حد زیادی نسبت به علم و تکنولوژی در اختیار انسان امروز متواضع باشیم.