این جستار را به دوستم مهسا رشیدی تقدیم میکنم.
من سالها است در حیطههایی از معرفت بشری پژوهش و فعالیت میکنم که اصولا مورد علاقه گروه زیادی از جامعه ایرانی نیست. افزون بر این، از آنجا که من به فلسفه علم، تکنولوژی و پزشکی در دانشگاه علوم پزشکی میپردازم بی علاقه بودن به موضوع به دلیل تفاوت بسیار با حوزه کاری همکارانم دوچندان هم هست. چنین موضوعی در چنین فضایی اگر مورد تحقیر نباشد دست کم اغلب با بی تفاوتی با آن برخورد میشود. معدود کسانی هم که به این موضوعات علاقه نشان میدهند معمولا به صورت توریستی و برای خوشگذرانی در اوقات فراغتشان در مورد آن صحبت میکنند. البته حقیقت این است که در عرصه بین المللی هم این قبیل موضوعات به اندازه موضوعاتی در زمینههای بیوشیمی و پزشکی و نانوتکنولوژی و هوش مصنوعی و یک دو جین حیطهی هم تراز دیگر محبوب نیستند.

اگر پزشک نباشید ممکن است تعجب کنید که پزشکان تا چه اندازه از شنیدن این پرسش که "بیماری چیست؟" برآشفته میشوند. ممکن است تصور کنید که این از بدیهی ترین موضوعات پزشکی است و دانشجویان پزشکی از همان ترم اول به خوبی پاسخ این پرسش را میآموزند. اما واقعیت این است که حتی بسیاری از پزشکان متخصص نیز تعریف واحدی برای آن ندارند. همین یک سوال به ظاهر ساده و کاملا مرتبط با پزشکی، پرسشی است که من بسیار با احتیاط از پزشکان میپرسم. این سوال نه تنها سوالی پزشکی نیست بلکه در پزشکی سوالی کاملا عجیب تلقی میشود. من اغلب در چنین شرایطی، نرنجاندن دیگران را به دانش و معرفت ترجیح میدهم. هیچ رغبتی ندارم که مانند سقراط آدمها را از منطقه امنشان بیرون بکشم بی آنکه رنجش خاطر آنها برایم مهم باشد.
این تجربه سالیان باعث شده که من با کسانی که نمیخواهند وارد یک بحث شوند کاملا همدلی داشته باشم. در حالی که یک نفر ممکن است تمام عمرش را برای فهم پاتولوژی یک نوع سرطان نادر صرف کرده باشد و در آن زمینه بسیار جدی باشد، همزمان ممکن است اصلا اهمیتی ندهد که معنی بیماری بر روی کاغذ چیست. دیگری ممکن است عمری را برای حل یک پرسش تاریخی در دوران سلجوقیان گذرانده باشد یا برای دبگری ممکن است فلسفه شناخت در گیاهان (اگر واقعا اصلا شناخت داشته باشند) مهم باشد. با این همه یک نفر ممکن است با سر بلند همه ما را به سخره بگیرد و ادعا کند بدون دانستن علم اقتصاد هیچکدام از این موارد اهمیتی ندارد. خصوصا که اقتصاد این روزها معضل جمعی ما نیز هست.

این یک مغالطه است که بگوییم چون یک بحث خاص، پیامدهای اجتماعی فراوان دارد پس ضرورتا همه موظف به یادگیری و مشارکت در آن هستند. ما نمیتوانیم مهم بودن یک موضوع را از بالا به پایین القا کنیم. یک نفر ممکن است حل یک گره در تاریخ سلجوقی را مهم تلقی کند در صورتی که اصلا کاربردی نیست. دیگری ممکن است به نظری فلسفه شناخت در گیاهان جالب باشد. ما نمیتوانیم به آنها تحمیل کنیم که موضوع مهم چیست. هیچکدام از این موضوعات فی نفسه ارزشمند یا بی ارزش نیستند. و درجات کاربردی بودن یک مبحث هم فضیلتی ذاتی نیست. به همین ترتیب دیگران هم نباید انتظار داشته باشند که ما وارد زمین بحثی شویم که آنها دوست دارند و برای ما چندان مهم نیست.