این نوشته را به وحید محمدی تقدیم میکنم که سالهاست فلسفه را از او میآموزم.
من قبلا در دو جستار "چرا نباید هوش مصنوعی را یک ماشین پر سرعت در یک اتوبان بدون مانع ببینیم؟" و "آیا هوش مصنوعی ما را بیکار میکند؟ تاریخ هنر به ما پاسخ میدهد خیر!" به این واقعیت اشاره کردهام که هوش مصنوعی به صورتی که تا به امروز وجود دارد و میشناسیم بدنمند نیست. در جستار دوم، همچنین ادعا کردهام که تاریخ اندیشه بشری تاکنون مبتنی بر برتری دادن امر ذهنی و ریاضیاتی به امر بدنی بوده است. با این وجود، هوش مصنوعی اخیرا به ما ثابت کرده است که در فعالیت ذهنی و الگوریتمی بسیار دقیقتر و سریعتر از انسان عمل میکند. در حالی که فعلا توانایی انجام فعالیتهای بدنی را ندارد. با توجه به این واقعیت، من پیشنهاد دادهام که امور ذهنی را به هوش مصنوعی واگذار کنیم و امر بدنمند را بعنوان یک داشتهی ارزشمند بازشناسی کنیم.

دوست عزیزم مهسا جلیلی پرسش مهمی در مورد مواضع من پیرامون نسبت بدنمندی و هوش مصنوعی مطرح کرده است که انگیزهی من برای نگارش این جستار است. مهسا معتقد است دیدگاههای من در مورد بدنمندی و هوش مصنوعی، گویی بر این پیشفرض استوار است که هوش مصنوعی نه تنها اکنون بدنمند نیست بلکه هیچگاه نمیتواند بدنمند شود. او میپرسد چه مانعی وجود دارد که با پیشرفت تکنولوژی، هوش مصنوعی بالاخره روزی یک جسم داشته باشد که کاستیهای امروز آن را برطرف کند و به این ترتیب بدنمند شود؟ آنگاه، این هوش مصنوعی میتواند به راحتی تمام فعالیتهای ما را تقلید کند و دیگر هیچ امر واقعا انسانی باقی نخواهد ماند.
در این جستار، تلاش میکنم به این بهانه، دیدگاههای خودم در مورد بدنمندی و هوش مصنوعی که گاه در نوشتههای پیشین به صورت پراکنده بیان شدهاند را منسجم و توضیحپذیر کنم. برای این هدف، لازم است بدنمندی را تعریف کنم، جایگاه آن در تاریخ اندیشه را نشان دهم، معنای آن را تا حد امکان اختصاصی و محدود کنم، و از تعمیم ناروای آن بپرهیزم. علاوه بر این، باید احتیاط کنم به پرتگاه رمانتیکگرایی سقوط نکنم و بدن را بعنوان امری شاعرانه تقدیس و ستایش نکنم. بدن حتی اگر جنبههایی شاعرانه یا قدسی داشته باشد، چنین رویکردی برای جستار فعلی که در سپهر مطالعات علم و فناوری کاوش میکند رهزن است.
بگذارید با یک تمایز میان جسم و بدن شروع کنم. من در این جستار، جسم را بعنوان مادهای در نظر میگیرم که بخشی از فضا را اشغال میکند. در مقابل بدن، به طور خاص به معنی جسم انسانی است. بدن، شامل اندامها و بافتهای مختلفی است که فیزیولوژی و کارکرد تقریبا مشابهی در میان تمام انسانها دارد. تمام این بافتها واجد یک محتوای ژنتیکی هستند که از سلول زیگوت اولیه که خود از لقاح گامتهای مادر و پدر شکل گرفته است به ارث بردهاند. این سلول اولیه بعدا به تدریج به بافتهایی مانند مغز یا دست تمایز یافته است و از این رو ارتباط و نسبتی ارگانیک میان تمام این بافتها برقرار است. از سوی دیگر، در حالی که یک آدم آهنی اسباب بازی در معنای عمومی جسم دارد، اما میان جسم ساخته شده از فلز و پلاستیک فشرده و باتری، با بدن انسان تفاوت قابل توجهی از نظر ساختار و کارکرد وجود دارد.

بر اساس این تعریف ابتدایی، من تصور نمیکنم هوش مصنوعی هیچگاه نتواند جسم داشته باشد. همین الان هم رباتهای انساننما گونههایی از هوش مصنوعی هستند در یک جسم فلزی قرار گرفتهاند. فراتر از رباتهای انساننما، اخیرا هوش مصنوعیهایی واجد جسم به بازار معرفی شدهاند که میتوانند به صورت قصدمندانه راه بروند، یا حتی با پوستی نرم و پوششی از خز، کارکرد یک حیوان خانگی را برای شما داشته باشند. با این وجود، من هیچکدام از این جسمها را چه از فلز ساخته شده باشند چه از پوست مصنوعی، بعنوان بدن انسانی در نظر نمیگیرم. بدنمندی را صرفا با تقلید جنس بدن یا نوع رفتار و حرکت آن نمیتوان بازسازی کرد. حتی اگر یک جسم ساخته شده برای هوش مصنوعی از جنسی باشد که با لمس کردن حسی کاملا شبیه بدن انسان منتقل کند و حرکت کردن آن کاملا بازسازی بدن انسان باشد باز هم نمیتوان آن جسم را بدن نامید چرا که بعضی ویژگیهای کلیدی بدن انسانی را ندارد.
در ادامه، بعضی از آنچه ویژگیهای کلیدی بدن انسانی نامیدم را توضیح خواهم داد و نشان میدهم چرا حتی اگر برای هوش مصنوعی جسمی از جنس پوست و گوشت مصنوعی انسانی هم بسازیم باز آنچه که در بدنمندی انسانی مندرج است را به دست نخواهد آورد. پس از آن، بعضی از پیامدهای منحصر بفرد پیوستگی ذهن و بدن در انسان را بعنوان وجه تمایز آن با هوش مصنوعی معرفی خواهم کرد.
بدنمندی انسان امری تاریخمند است.
بدن انسان نه تنها یک واقعیت اکنونی است بلکه یک موجودیت تاریخمند است. دانش امروز از علم ژنتیک و بیولوژی سلولی-مولکولی به ما نشان میدهد که بدن ما کارکرد خود را در طی میلیونها سال تکامل به دست آوردهاند. به این ترتیب، ما برساختی از مجموعه ژنهای پدر و مادرمان و برهمکنشهای این مجموعه با محیط اطراف هستیم. علاوه بر این، این صفات بدنی که در اندیشه و فرهنگ ما نیز بازتاب دارند توسط ما به فرزندانمان به ارث خواهند رسید. امکان تولید مثل در طول میلیونها سال به موجودات زنده یک قابلیت سیالیت ارگانیک داده است که به طور خاص در مورد انسان تاثیر مهمی نیز در انتقال دستاوردهای زیستی و اجتماعی از نسلی به نسل دیگر داشته است. به عبارتی ما هم به لحاظ زیستی و هم به لحاظ تاثیر این بدن ارگانیک و بیولوژیک بر فعالیتهای اندیشهای و فرهنگی، تاریخی را زیست میکنیم که تنها میتوان ثمرات این تاریخ، مانند دستاوردهای فرهنگی، سیاسی و اخلاقی را به صورت یک پکیج از کدها در اختیار هوش مصنوعی گذاشت. در حالی که نمیتوان تصور کرد هوش مصنوعی بدون داشتن یک بدن که صفات خود را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکند بتواند زیست اجتماعی انسان را به صورت بیواسطه درک کند.

خوشبینان به تکنولوژی ممکن است ادعا کنند تکنولوژی میتواند ثابت کند برای رفع همین یک مشکل هم که شده میتواند جسمی با قابلیت تولید مثل و زندگی زیستی برای هوش مصنوعی بسازد. در پاسخ باید گفت چنین جسمی اگر هم ساخته شود مبدا تاریخش اکنون خواهد بود و نمیتواند آن پیشینه ارگانیک انسانی را زیست کند.
گروهی از دلدادگان به تکنولوژی ممکن است باز هم بگویند اگر هوش مصنوعی را در بدن یک انسان کلون شده یا یک انسان معمولی قرار دهیم و یک هیبرید انسان و تکنولوژی (Cyborg) درست کنیم آنگاه آیا بدنمندی ر ا محقق نکردهایم؟ در این صورت، احتمالا هوش مصنوعی توانایی پردازش دادههای حسی را خواهد داشت. با این وجود هنوز یک مشکل باقی خواهد ماند. چنین سایبورگی در صورت تولید مثل نمیتواند یک سایبورگ دیگر مانند خودش به دنیا بیاورد. اگر هوش مصنوعی تنها به صورت یک چیپ در مغز قرار گرفته باشد طبیعتا انتظار نداریم قابلیت به ارث رسیدن به نسل بعد را داشته باشند. به عبارتی، دادههای بدنی پردازش شده نمیتوانند در نسل بعد هم وجود داشته باشند.
حتی اگر هوش مصنوعی را در بدن یک انسان خاص قرار دهیم و فرض کنیم که بتوان گفت هوش مصنوعی در چنین حالتی بدنمند شده باشد باز هم هر انسان به تنهایی در بدنمندی خود و تاثیری که بدن او بر ذهن و اندیشهاش میگذارد منحصر بفرد است. از این رو، حتی اگر یک انسان غیر سایبورگ شده هم در جهان وجود داشته باشد او میتواند به گونهای منحصر بفرد بیندیشد بدون آنکه لازم باشد با سایر سایبورگها وارد رقابت شود. چرا که او بدنی متمایز از تمام افراد دارد.
پیامدهای نسبت بدن و ذهن
بدنمندی و نسبتی که بدن با ذهن برقرار میکند پیامدهای متعددی دارد. از میان این پیامدها من دو مورد که بیشترین اهمیت را برای جستار پیش رو دارند از یکدیگر متمایز میکنم و هر کدام را بصورت مجزا شرح میدهم. نوع اول تاثیر بدن بر ذهن تاثیر روانشناختی است. این تاثیر به طور کلی ذیل حیطهای از علوم پزشکی و روانشناسی مدرن تحت عنوان سایکوسوماتیک شناخته میشود. با این وجود من برای توضیح آن به جای ارجاع به اصول مندرج در علم سایکوسوماتیک کلاسیک به بعضی واقعیتهای زیستی کمتر دیده شده ارجاع خواهم داد. نوع دوم تاثیر بدن بر ذهن تاثیر معرفتشناختی است. این نوع تاثیر از بعد روانشناختی احساسات و عواطف و تصمیمگیریها فراتر میرود و نوع تفکر فلسفی و معنا بخشی به جهان را تحت تاثیر قرار میدهد در ادامه هر کدام از این دو نوع تاثیر را به صورت جداگانه شرح خواهم داد و سپس توضیح خواهم داد که این پیامدهای ناشی از بدنمندی چگونه انسان را از هوش مصنوعی مجرد از بدن یا در بهترن حالت واجد جسم -و نه بدن- متمایز میکند. تمایزی که فقط تمایز است و به هیچ وجه به معنی برتری انسان بر هوش مصنوعی یا توضیح کاستیهای هوش مصنوعی نیست.
پیوستگی ذهن و بدن از منظر روانشناختی
از منظر روانشناختی، یکی از مهمترین ابعاد ارتباط ذهن و بدن موضوع خودآگاهی بدنی است. بدن ما نه فقط محیط پیرامون را از طریق حواس، احساس میکند بلکه در یک پیوستگی با ذهن، ما نسبت به حواسمان هم خودآگاه هستیم. به طور مثال، زمانی که کسی جسم تیزی به دست من فرو میکند من نه فقط آن حس درد را احساس میکنم بلکه به آن درد خودآگاه نیز هستم. علاوه بر این، توان تحلیل دلایلی که آن فرد این درد را به من تحمیل کرده است را دارم و پس از این اتفاق میتوانم نسبت خود را با آن فرد تعیین و تنظیم کنم. این نوع آگاهی از تجربیات بدنی و تبدیل آنها به انگیزهای برای اندیشه یا رفتارهای فرهنگی و اجتماعی اگرچه به درجات ضعیفتر در حیوانات دارای مغز ساختاریافته وجود دارد اما در انسان به طور خاص به بهترین شکل دیده میشود.

افزون بر این، پژوهشهای پزشکی به خوبی نشان میدهند که تجربیات بدنی ما مانند درد یا اضطراب مداوم میتوانند در طولانیمدت وضعیت روانشناختی ما را تغییر دهند و وضعیتهای روانشناختی مانند افسردگی میتوانند به مشکلات جسمی مانند اختلالات گوارشی منتهی شوند. به این ترتیب نوع نگرش ما به جهان و بنیان روانشناختی تصمیمات ما تا حد زیادی وابسته به تجربیات بدنی هستند و خود نیز این تجربیات بدنی را شکل میدهند. این پیوستگی بدن و بنیان روانشناختی، جهانبینی و تصمیمگیری ما را متاثر میکنند. با این وجود ضرورتا ارزشی در این نوع ارتباط بدن و ذهن وجود ندارد. هوش مصنوعی بدون داشتن اینگونه محدودیتهای تصمیمگیری میتواند چالاکتر و دقیقتر باشد. اگرچه بدون داشتن چنین کیفیتی از پیوستگی ذهن و بدن نمیتواند وضعیت ذهنی مشابه انسان داشته باشد.
معترضانِ شیفتهی تکنولوژی ممکن است بگویند اگرچه این پیوستگی ذهن و جسم با توجه به محدودیتهای آن ضرورتی ندارد اما تکنولوژی میتواند تنها برای نشان دادن اینکه میتواند هر کاری را انجام دهد ممکن است یک سیستم هوش مصنوعی را به نحوی در یک جسم کاملا شبیه بدن انسان بگذارد که به همین صورت ارتباط ذهن و بدن را تقلید کند. در این حالت هم باز اولا چنان که پیش از این گفتیم این رابطهی جسم و ذهن در واقع تقلیدی است از رفتاری که در انسان امروز با تاریخچهی تکاملیاش مشاهده کردهایم صرفا بازسازی شده است و نه بصورت ارگانیک در طی قرنها تکامل شکل گرفته باشد. علاوه بر این، نوع ارتباطی که هر بدن با ذهن متعلق به خودش دارد رابطهای منحصر بفرد است و باز اگر حتی یک انسان در جهان باقی مانده باشد میتوان ادعا کرد که کیفیت رابطهی او و بدنش با کیفیت رابطه جسم و ذهن آن سیستمهای هیبریدی هوش مصنوعی متفاوت است.
در جستار "لباس نو پادشاه: انقلاب هوش مصنوعی آنقدرها هم که فکر میکنیم انقلاب نیست" نشان دادم که چگونه تغییر محتوای باکتریهای ساکن دستگاه گوارش ما از سطح یک تغییر بدنی فراتر میرود و به عرصهی اندیشه و فرهنگ پا میگذارد. همان جا نوشتم که "پژوهشهای اخیر در مورد ساختار عصبی و هورمونی دستگاه گوارش انسان نشان میدهد که یک محور عصبی-شیمیایی، مغز و دستگاه گوارش ما را در تاثیرگذاری و تاثیرپذیری متقابل قرار میدهد (Gut-Brain Axis). این رابطه تا حد زیادی تحت تاثیر غذایی که میخوریم و همچنین فعالیت باکتریهای دستگاه گوارش ما است. به طور مثال، پژوهشهایی نشان میدهند که با ایجاد تغییر در باکتریهای ساکن در دستگاه گوارشِ افراد مبتلا به بیماری افسردگی میتوان آنها را درمان کرد. به عبارت بهتر کسی که تا پیش از این، جهان را پوچ میپنداشته است، با این تغییر، معنایی در جهان مییابد! به همین قیاس میتوان گفت بخش مهمی از نظام اندیشهای و معنایی ما تحت تاثیر عملکرد دستگاه گوارش و باکتریهای ساکن آن است که خود معلول توسعه تکنولوژی آشپزی است." علاوه بر این در همان جستار نشان دادم غذایی که میخوریم و تاثیری که بر بدن ما میگذارد چگونه توانسته است از طریق همین مکانیسم نگرش ما به جهان و معنای جهان نزد ما را تغییر دهد.
علاوه بر این، ویروسهایی که سلولهای بدن ما را بعنوان میزبان اختصاصی برای حیات خود انتخاب میکنند و به این شیوه ما بیمار میشویم یا ناهنجاریهایی که در تکثیر سلولهای خودی موجب بیماری سرطان میشوند نیز بخش مهمی از بنیان تصمیمگیریهای جمعی و عقلانیت ما را تعیین کردهاند. برای اینکه اهمیت این تاثیر را دریابید به یاد بیاورید که در همهگیری کرونا، چطور ترس ناشی از ابتلا به یک ویروس بر نوع نگرش ما به جهان، زیست اجتماعی و شیوه تصمیمگیری ما تاثیر میگذاشت. به این ترتیب تاریخی از تعامل بدن ما با محیط پیرامونش که گاه مملو از رنج و ناکامی و بیماری نیز بوده است زیربنای روانشناختی تصمیمات ما را شکل داده است. همهی مواردی که تاکنون نوشتم را میتوان جنبههای روانشناختی نسبت ذهن و بدن در نظر گرفت اما این رابطه حتی از منظر معرفتشناختی نیز نحوهی کاربرد عقل را و آنچه که در سپهر فلسفه میشناسیم را نیز متعین کرده است.
پیوستگی ذهن و بدن از منظر معرفتشناختی
در جستار "آیا هوش مصنوعی ما را بیکار میکند؟ تاریخ هنر به ما پاسخ میدهد خیر!" نوشته بودم: "جهان اندیشه و فلسفه، از سقراط به این سو تا حد زیادی عقل را بر جسم برتری داده است. حتی در فلسفهی مدرن هم دکارت تا حدی دنبالهی همین ریسمان را گرفته و بلکه آن را تقویت هم کرده است. او که میان جوهر ممتد (جسم) و جوهر اندیشنده (ذهن) مرزی اساسی و ازلی-ابدی میکشد، در آن جملهی معروفش، وجود داشتنش را به اندیشیدنش وابسته میداند. کسی مثل هیوم هم اگرچه به نحوی افراطی معتقد بود "عقل بردهی احساسات است"، اما از دایرهی شکاکیت در عقل فراتر نرفت. او اگرچه آن همه ارزشگذاری بر عقل را انکار میکرد اما بدن هم برای او چندان ارزشمند نبود. کانت اگرچه کوشید از همان نخستین عباراتش در نقد عقل محض (در بخش حسیات استعلایی) تمایز حس (بدن) و عقل را به گونهای ترسیم کند که نشان دهد حدود کاربرد مشروع عقل یا به بیان او قوهی فاهمه محدود به حس و تجربیاتی است که بدن عامل ایجاد آنها است، اما ]اگرچه[ باز هم چنان که از نام کتاب او پیدا است عقل را در مرکز توجه مینشاند."
اگر بخواهم دقیقتر نسبت این تاریخنگاری اندیشه با بحث حاضر را نشان دهم باید بگویم که هیوم معتقد بود فعالیتهای عقلانی ما مانند توجه به اصل علیت در واقع چیزی بیش از یک استقرای غیر مجاز از دادههای حسی نیستند. به این ترتیب آنچه او انطباعات، یعنی تاثیرات محیط بر بدن مینامید، تنها بنیانِ نه چندان قابل اتکای فعالیت عقلانی در نظر گرفته میشد. کانت در نقد عقل محض معتقد تصریح کرد که تفکرات بدون محتوای حسی تهی اند و دریافتهای حسی بدون مفاهیم کور هستند. کانت اگرچه آن رویکرد رادیکال هیوم در غیر اصیل دانستن فعالیت عقلانی و ابتنای کامل آن بر حواس که او بردگی عقل برای حواس مینامید را رد میکند اما باز هم عقلِ بریده از تجربیات حسی را تهی میداند. به این ترتیب، بر اساسا نظام فلسفی کانت نمیتوان یک عقل مجرد از بدن و تجربیات حسی آن را اساس تصور کرد. پس از کانت، سنت پدیدارشناسی که با هوسرل آغاز میشود و با فیلسوفان نام آشنایی مانند هایدگر و مرلو-پونتی ادامه پیدا میکند نقش بدن در شناخت را در مرکز توجه مینشاند. مرلو-پونتی در پدیدارشناسی ادراک معتقد است شناخت و ادراک تنها با واسطهی بدن به دست میآید.

به این ترتیب، بدن بر خلاف تلقی دکارتی، نه یک جسم جدا افتاده از ذهن که تنها در بهترین حالت با ذهن هماهنگ است، بلکه عنصر اصلی در کسب شناخت و معرفت است. آنچه پدیدارشناسان بدنِ زیسته مینامند، با تمام مختصات بیولوژیکاش سرآغاز فهم جهان است. بدن زیسته نه جسم و جسد بلکه بدنی است که فاهمه انسان را شکل میدهد. بر خلاف هوش مصنوعی که ذهن مجرد از بدن دارد، این تجربیات بدنی انسان است که به او امکان شناخت و کسب معرفت از جهان میدهد. از این رو، هوش مصنوعی هرگز نمیتواند مختصات تاریخی، تکاملی، فرهنگی و بیولوژیکی که در بدن زیسته انسانی متراکم است را از طریق جسم مصنوعی که به آن الحاق میشود اکتساب کند. حتی اگر همین امروز هم تمام هوش مصنوعیهای موجود را واجد جسم کنیم، احتمالا تاثیری که جسم هوش مصنوعی بر ذهنیت آنها میگذارد تفاوتهای عمده با نحوه پیوستگی ذهن و بدن در انسان خواهد داشت. اشتباه نشود! مسئله در اینجا ارزش گذاری نیست. من نمیخواهم ادعا کنم انسان بدنمند ضرورتا از هوش مصنوعی واجد جسم یا فاقد جسم برتر است. من تنها میخواهم بر این نکته تاکید کنم این انسان بدنمند و هوش مصنوعی متجسد، به دو صورت "متفاوت" میاندیشند.
در این جستار کوشیدم نشان دهم مقصودم از بدنمندی صرفا واجد جسم بودن نیست. آنچه از بدنمندی مدنظر دارم صفتی انسانی است که نه تنها با نقاط قوت انسانی بلکه همچنین با ضعفهای او گره خورده است. تردید امکان بدنمند شدن هوش مصنوعی ناشی از محدودیتهای تکنیکی نیست بلکه ناظر به تعریف اختصاصیتر بدن نسبت به مفهوم جسم بعنوان یک مفهوم عامتر است. همچنین پیامدهای پیوستگی امر بدنی و ذهنی را توضیح دادم. علاوه بر این، با مروری به تاریخ اندیشه نشان دادم که بدنمندی بعنوان امر انسانی برسازنده اندیشه و فرهنگی است اساسا ضرورتی ندارد در مصنوعی به معنای امروزی مندرج باشد. با بینشهای برگرفته این جستار، در جستاری که پس از این خواهم نوشت، نشان خواهم داد که چرا هوش مصنوعی غیر بدنمند نمیتواند جایگاه حقوقی و اخلاقی انسان را داشته باشد.