کیان قاسمی − 01
مدت زمان خواندن متن به دقیقه: 6 دقیقه
نگاهی به فیلم ابدیت و یک روز
شعر در سینما به چه معناست ؟
وجه شاعرانهی سینما لابه لای دیالوگ ها و جملاتی نیست که با بار احساسی شان مخاطب را تحت تاثیر قرار دهند، سینمای شاعرانه خود را به کلمات محدود نمی کند و ذات خود را در تصاویر و فضای فیلم جا میگستراند. به نظرم برای توصیف دقیق سینمای شعر میشود با متز نظریه پرداز فرانسوی همراه شد که از شاعرانه بودن ذاتی هر تصویر سینماتوگرافیک سخن میگوید، که به خودی خود نکته مهمی است که هر تصویری به آن معنی کلّی حضور بیواسطه در جهان و حس چیزها، یک جوری شاعرانه است.
متز ادامه میدهد:
«. . . اما اگر شعر را به معنای فنی آن در نظر بگیریم ـ-کاربرد زبان کلامی مطابق روندهایی منظم، با محدودیتهای اضافی نسبت به زبان معمولی- رمزگان ثانویهای که رمزگان نخستین را هم دربرمیگیرند ـ در این حالت با معضلی روبهرو میشویم که مشکل میتوان بر آن چیره شد: غیبتِ یک رمزگان نخستینِ کامل و یگانه در سینما، یعنی، غیبتِ یک زبان خاص سینماتوگرافیک.»
برای لذت بردن از سینمای شعر تنها صحبت دربارهی آن کافی نیست. باید سوار قطاری شد که در آن بزرگانی مثل کارنه و رنوار با جهان بینی خاصشان، تارکوفسکی با رستگاری شخصیت های گم شده و مغمومش، کیشلوفسکی و کاروای با نگاه پر از رنگشان به جریان زندگی و ….. رنگ و بویی به سینمای شعر دادند و به آن اعتبار بخشیدند. در این بخش سراغ آنجلوپولوس و گل سرسبد آثارش "ابدیت و یک روز" میرویم تا بیشتر با این دسته از فیلم ها آشنا شویم.
تئو آنجلوپولوس: شاعر جاودانهی سینما
درونمایهی اصلی و دغدغهی همیشگی آنجلوپولوس جدال انسان با تقدیر و سرنوشت است. تقدیر در سینمای آنجلوپولوس به معنای مانعی در راه نیست؛ بلکه بالعکس، دروازه ای است که انسان را وارد جریانی پر پیچ و خم و سرشار از انسانیت میکند؛ جریانی که میتواند در قاب های متفاوتی باشد، ولی به لطف تاریخ غنی زادگاهش یونان و وجه اسطوره ای و تاریخی اش برای او همیشه سفر بوده است. سفر در آثار آنجلوپولوس تنها یک تم و پیرنگ نیست، بلکه فرهنگی یونانیست که از دل اسطوره های آن آمده، سفری که طی آن انسانیت را برای مخاطب رو می کند و بین هجرت های بزرگ و کوچک مقصد که اغلب درون شخصیت ها نهفته است، ذهن مخاطب را درگیر می کند.
اگر به آثار این فیلمساز نگاهی بیندازیم میبینیم که اکثر فیلم های او در مناطق دورافتادهی یونان، دهکده های ساحلی یا کوهستانی فراموش شده میگذرد. جایی که فیلمساز بتواند فارغ از گیرودار شهر های بزرگ و مدرن و شلوغ، سفر خود را با نگاه چندوجهی خود آغاز کند.
ابدیت و یک روز: پس جای عشق کجاست؟
الکساندر، شخصیت اصلی فیلم یک شاعر و نویسنده است که قصد دارد سفری را آغاز کند اما سفر او سفری بدون بازگشت است چرا که او در آستانه مرگ است و تنها یک روز از زندگی او باقی مانده. الکساندر در این مدت کوتاه سعی میکند با یادآوری خاطرات گذشته و لحظات تلخ و شیرین زندگی که ساخته را یک بار دیگر مرور کند. خدمتکار وفادارش اورانیا را مرخص میکند و برای آخرین بار سراغ دختر جوانش کاترینا میرود و مجموعه نامههای بازنشدهای را به او میدهد که همسرش آنا نوشته است. میان آنها نامه عاشقانهای است که آنا برای او نوشته و در آن از بیتوجهی الکساندر به او و عشقش حرف زده است .
روایت فیلم بین گذشته و حال در حرکت است و بخش مهمی از فیلم در فلاش بک میگذرد که به مخاطب اجازه میدهد به طور عمیقی با الکساندر ارتباط برقرار کند و با افسوسهای او و حسرتهایی که دارد همراه شود. از همسر از دست رفتهاش و اینکه ندانسته او را چگونه دوست داشته باشد تا پروژه ناتمامی که نتوانسته به اتمام برساند.
فیلم از دید الکساندر بیان میشود، بیشتر کاراکترها بازتابی از گذشتهی الکساندر و خاطرات شخصی او هستند. مهمترین شخصیت زندهی فیلم، به جز خود الکساندر، پسربچهی مهاجری است که الکساندار او را از دست قاچاقچیان انسان نجات میدهد و میخواهد او را نزد خانواده اش در آلبانی برگرداند که بعد میفهمد خانوادهای در کار نیست و پسربچه به او دروغ گفته است. الکساندر پسربچه را بخشی از گذشته و وجود خود میبیند. هر دو وحشت زدهاند و هر دو میترسند و میان زمین و هوا معلق اند. تنها تفاوت پسربچه و الکساندر در این است که پسرک در مقطع شروع زندگی است و الکساندر در آستانهی پایان عمرش…..
ابدیت و یک روز احساسات و عواطف انسانی و درد و رنج آنها را سوار بر ملودی فراموش نشدنی "کاریندرو" در لحظه لحظه فیلم جایگذاری میکند. الکساندر از کنکاش درونیاش به حسرتی کهنه میرسد که از جدال او با سرنوشت به وجود آمده که در تنها روز باقی مانده از زندگی اش "زمانی" برای جبران آن وجود ندارد و هیچ راهکار مادی پیش روی او نیست. او در زمان معلق است و مدام بین گذشته و حال جابهجا میشود و این سفر در گذشتهاش حسی نوستالژیک به فیلم میبخشد. کارگردانی فیلم به خوبی این حس نوستالژیک، غم و گمگشتگی عجیب و غریب الکساندر را به مخاطب القا میکند. سکانسی که الکساندر میان یک عروسی که به روش بومی برگزار شده وارد می شود به خوبی این گمگشتگی را به تصویر میکشد. حرکات افقی دوربین و نماهای دور، نگاه سرد، پراکندگی ابژههای فرعی، نتهای کاریندرو و کلمات گاه و بیگاه و پراکنده ای که پسربچه برای الکساندر میآورد همگی حاکی از این گمگشتگی الکساندر است: «لبخندت رو میبینم ولی تو ناراحتی، میخوای چند تا کلمه برات بیارم؟ بیگانه...تبعید... »
پس از طی کردن مسیری اپیزودیک، رشتهای از چرا و چگونگیهای درونی بر الکساندر غالب می شود که با درد و دل ساده با مادر پیرش که وجه مونولوگ گونه دارد به تصویر کشیده میشود که این امر نشان دهندهی این است که آنجلوپولوس در پی نتیجهای از این سفر و هجرت درونی است. پرسش های بنیادی الکساندر کلیدی است برای مخاطب که او را به پذیرش و درک احساس برآمده از فیلم دعوت می کند تا او را از بند ابهامات و پریشانی نجات دهد. کارگردان مخاطب را با دنیای گرفته الکساندر تنها نمیگذارد و در این سکانس با انبوه چرا هایی که الکساندر بیان می کند داستان را برای قسمت پایانی آماده می کند. بیایید نگاهی به کلمات الکساندر در این سکانس بیاندازیم تا درک بهتری از کلید گره گشای قسمت پایانی پیدا کنیم. کلمهی پرسشی "چرا" با حضور در سوالات متعدد الکساندر از مادرش در خدمت کنکاش ذهنی او برای مخاطب است. پرسش هایی که از دل این سفر تا کنون بیرون آمده و برگرفته از درد و آشفتگی الکساندر است. همه پرسش های او به خود او باز میگردد و در پرسش آخر این کنکاش ذهنی به اوج می رسد وقتی که از مادرش می پرسد:«به من بگو مادر چرا هیچ کس عشق ورزیدن را بلد نیست؟» که این پرسش پس از پرش زمانی الکساندر از گذشته به حال به زبان آورده میشود. الکساندر زمانی که آنا(همسرش) زنده بود به او عشق نورزید و او را نادیده گرفت. در پس دلمشغولیهای خودش گم شد؛ خودش، همسر و خانوادهاش را چیزی به جز قسمتی از زندگیاش نشمرد. عشقی را که ریشه در حسرت خودکاشته امروزی اش داشته را دست کم گرفت و حالا با این پرسش طعنه به خود میزند و در ادامه با پلانهای عاری از جمعیت، فیلمساز و سفر بزرگی که الکساندر وعدهاش را به پسرک میدهد که با گردش اتوبوس به دور شهر و با حالتی رویاگونه همراه با موسیقی گوش نواز فیلم همراه است به غایت تراژدی میرسد، تراژدیای که حاصل از نگاه مذبوحانهای است که الکساندر به خودش دارد. سکانس اتوبوس و رفت و آمد آدمها به آن از پر مغز ترین لحظههای فیلم است که با پرسش الکساندر از تصویر خیالی شاعر به پایان میرسد: «بهم بگو فردا چقدر طول میکشه؟»
فردا چقدر طول می کشد؟
به پایان فیلم نزدیک میشویم و در این پانزده دقیقه چه مفهومی به جا مانده است؟
پاسخ واضح است، “عشق”. شاید در کل فیلم تنها چند پلان صرف نشان دادن خود فیزیکی عشق صرف شده باشد اما روایت فیلم به گونهای داستان را با خود همراه کرد که بدون جلوهی عشق پرت و بیمفهوم میشد. قبل از قرارگیری در سکانس پایانی، الکساندر نیمه شب پشت چراغ میماند و با سبز شدن آن از خیابان رد نمیشود. راهی نیست و ابد در انتظار اوست. تا صبح میماند و حرکت نمیکند. آیا افول در احساسات ممکن است و الکساندر ابدیت خود را داخل این سکوت خواهد گذراند؟ پاسخ کارگردان منفی است و با کات خوردن صحنه روز می شود و چرخ های ماشین الکساندر شروع به حرکت میکنند و الکساندر خسته از جدال با گذشته و امروزش به خانه برمیگردد. خانهای که پر از زندگی و خاطره بود و حالا خرابه ای بیش نیست. این میزانسن کهنه با گردش دوربین به دور خانه به وجود می آید در ادامه حرکت همین دوربین بخشی از کلمات نامه عاشقانه ای که آنا برای الکساندر نوشته است با صدای نویسنده آن خوانده میشود. کات میخورد و دوربین نمایی را نشان می دهند که در عمق میدان این نما خانوادهی الکساندر همراه آنا ایستاده اند. در پلان انتهایی فیلم که عاری از هرگونه کات می باشد روایت با ابهام زمانی گره میخورد. پالتوی الکساندر از باران فصل هایی که زاییدهی ذهن حسرت خوردهی او بود همچنان خیس است. این سکانس مرزی میان حقیقت و رویاست.
سفر به پایان رسیده است. نمای پایان فیلم شکل و شمایلی ابدی دارد. الکساندر مانند کودکی خردسال آنای گمشده اش را پیدا می کند و در هوای موسیقی کاریندرو در آغوش او آرام میگیرد. تمام شخصیت های این پلان همگی از خیال الکساندر نشات میگیرند و این خود از حقیقتی عینی زاده میشود که گواه بر تنهایی الکساندر است. الکساندر درد و دل های روزانهاش را از ته قلب میگوید انگار که هیچ اتفاقی نیفتاده است. حرف هایی که ذات آن ها میان عجز و شادی الکساندر گم می شود و در آخر فیلم پاسخی به پرسشی که تا کنون بدون جواب بود میدهد:
« روزی ازت پرسیدم چه مدت طول میکشه تا فردا بشه ؟ و تو به من گفتی ابدیت و یک روز...»