کتاب «انسان در جستوجوی معنا» اثر ویکتور فرانکل، از دو بخش اصلی تشکیل شدهاست. بخش اول، به تعبیری، خاطرات و روایت نویسنده از اردوگاههای کار اجباری جنگ جهانی دوم میباشد و بخش دوم، مقدمهای است بر مکتب روان درمانگری «معنا درمانی» که نویسنده آن را پایهگذاری کرده است. در واقع بخش اول، هم در کتاب و هم در زندگی ویکتور فرانکل، نقش مقدمهای بر بخش دوم کتاب، که همان معنا درمانی است میباشد. این کتاب از چندین جهت شایان توجه و حائز اهمیت است:
نخست، جنبه تاریخی و روایت دردناکی که فرانکل از زمان جنگ جهانی دوم روایت میکند و همچنین، برخورد او با این وقایع و نتیجه گیریهای اوست. فرانکل در تمام طول بخش اول کتاب سعی دارد تا وقایع را، نه برای ایجاد حس همدردی برای خواننده، بلکه برای بررسی علمی و روانشناختی آنها مطرح کند. قابل انکار نیست که صِرف از بین نرفتن چنین تجاربِ حاصل از تحلیلها -هرچند که جای بحث دارند- از اهمیت بالایی برخوردار است که باید آنها را در درجه اول مدیون شانس دانست.
دومین جنبه آن، هدف، و به عبارتی مقصود نویسنده است. فرانکل تلاش میکند تا با قلمی بیطرفانه و فارغ از احساسات، به بررسی ریشهای پدیده «ظلم» بپردازد. او همچنین سعی میکند تا روند فکری و احساسی افراد زندانی را تحلیل کند و در انتها، نتیجه بگیرد که در شرایطی که هیچگونه دلخوشی در زندگی وجود ندارد، تنها معنا و مسئولیتپذیری انسان در قبال خود زندگی میتواند او را زنده نگه دارد. از مهمترین عوامل مورد توجه قرار گرفتن معنا درمانی، نگاه والای آن به وجود انسان -بر خلاف مکاتب پیشین آن- از جمله «روان تحلیلگری» میباشد. در واقع فرانکل تاکید دارد که انسان چیزی فراتر از تابعی از محیط و ژنتیک است و به نوعی، به اصالت در وجود و ذات انسان اعتقاد دارد.
جنبه سومی که در کتاب وجود دارد، راهکارهای ساده، اما عمیقی است که در آن وجود دارد. او نخست با دیدی، داستانی را شروع کرده؛ مقدمهای برای بیان دیدگاه علمی و فلسفی خود بوجود میآورد، و سپس، بعد از بیان دیدگاه، شروع به بیان راهکارهایی ساده اما موثر در زندگی روزمره میکند. البته باید توجه داشت که انسان در جستوجوی معنا کتاب توسعه فردی نیست و راهکارهای آن هم تنها در حد شناسایی و مواجهه با الگوهای رفتاری منفی است و در انتها خود خوانند باید به بررسی و انطباق مشکلات خود با این الگوها بپردازد. البته ناگفته نماند که به نظر شخصی اپیلاگ، بعضی از راهکارهای مطرح شده بیشتر از آنکه راه حل باشند، تغییر واقعیت و به عبارتی فرار از آن هستند که این، با تمامی اصول معنا درمانی در تناقض است. لذا باید در تحلیل و بررسی کتاب، این موارد را هم در نظر داشت.
در نهایت، انسان در جستوجوی معنا، از جمله مواردی است که هر انسان متفکر و دغدغهمندی باید آن را مطالعه کند. چرا که به تعبیری، پل بین «فلسفه پسامدرن» و «زندگی روزمره انسان» میباشد؛ فلسفهای که اسامی افرادی همچون فردریش نیچه را به دوش میکشد و ویکتور فرانکل و افکار او نیز، تا حدی تاثیر پذیرفته آن هستند.