سبحان لطفی − 01
مدت زمان خواندن متن به دقیقه: ۳ دقیقه
روایت آغاز شعر فارسی
"تا کجا میبرد این نقش به دیوار مرا؟
تا بدانجا که فرو میماند
چشم از دیدن و لب نیز ز گفتار مرا...
...و به رود سخن رودکی آن دم که سرود:
《کس فرستاد به سر اندر عیّار مرا》...
...چشم آن آهوی سرگشتهی کوهی است هنوز:
که نگه میکند از آن سوی اعصار مرا..."
- م.سرشک
این شعر بخشی از مقدمهی کتاب «هزارهی دوم آهوی کوهی» نوشتهی شفیعی کدکنی است. جایی که تصاویر نگارههای جامانده از قرون دور شاعر را میبرند به سفری در تاریخ فرهنگ ایران. به سمرقند و فرخار میرود و کمی بعدتر تیرگیهایش را سوگ سیاوش میبیند. سرود زرتشت را میشنود و با زلال کاشیها به یاد باغ مزدک میافتد. تصویر حلاج و پوریا از چشمانش میگذرد و شکوهمندتر از همه، آهوییست که میان این همه نقشونگار به او مینگرد. اما کدام آهو؟ همان که ماجرا با او آغاز شد. همان آهوی تنهای نخستین بیت فارسی، سرودهی ابوحفض سغدی در قرن چهارم هجری:
«آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا؟ / او ندارد یار؟ بییار چگونه روذا؟»
چند سال بعد رودکی آمد؛ شاعر دربار امیر نصر سامانی که اهل رودکِ سمرقند بود. کسی که نخستین دیوان شعر را دارد و به تعبیر بدیعالزمان فروزانفر، «پدر شعر فارسی» است. برخلاف همتای انگلیسیزبانش بیان چندان متفاوتی با زبان امروزی ندارد ((1340-1400)Geoffry Chauser پدر ادبیات انگلیسی است که فهم آثارش برای انگلیسیزبانها نیاز به گذراندن مقدمات دارد):
«بی روی تو خورشید جهانسوز مباد / هم بیتو چراغ عالمافروز مباد
با وصل تو کس چو من بدآموز مباد / روزی که تو را نبینم آن روز مباد»
رودکی به گفتهای به صورت مادرزادی نابینا بوده و به گفتهای دیگر بعدا نابینا شده است. او چنگ مینواخت و موسیقی میدانست. اشعارش دربارهی شادی، دم غنیمتشمری، مدح، عشق و اندرز هستند:
«زمانه پندی، آزادوار داد مرا / زمانه را چو نکو بنگری همه پند است
به روز نیک کسان -گفت- تا تو غم نخوری / بسا کسا که به روز تو آرزومند است
زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه / که را زبان نه به بند است پای در بند است»
رودکی نزد امیر سامانی جایگاه بسیار مهمی داشت و از این راه ثروت زیادی به دست آورد. به نقل از «چهارمقاله»، وقتی که درباریان میخواستند شاه را از هرات به پایتخت برگردانند، از رودکی خواستند که این کار را انجام دهد. او قصیدهی معروفش را که موجب بازگشت امیر به بخارا شد، این چنین شروع کرد:
«بوی جوی مولیان آید همی / یاد یار مهربان آید همی»
رودکی در پیری از طرف دربار مورد بیمهری قرار گرفت و به روستای «پَنُجکند»، که در تاجیکستان امروزی واقع است و او در آن به دنیا آمده بود، بازگشت و در سال ۳۲۹ از دنیا رفت. هر چند چیزی بیشتر از حدود هفتصد بیت از او باقی نمانده است، قصاید و ابیات پراکندهروان و خیالانگیزش نخستین گامهای آن آهوی تنها بودند. حال بیش از هزار سال پس از مرگ رودکی، «هزارهی دوم آهوی کوهی» شروع شده است؛ آهویی که نگاهش از آن سوی خستگی اعصار در تمام نگارهها و کاشیکاریهای قدیمی خودنمایی میکند:
«تا کجا میبرد این نقش به دیوار مرا؟
تا بدانجا که فرو میماند
چشم از دیدن و لب نیز ز گفتار مرا...»