
غلامحسین ساعدی در یکی از سخنرانیهایش اینطور تعریف میکرد که اوایل انقلاب یکی از افراد طرفدار حزب جمهوری اسلامی برای تحقیر صدایش زده بود "هوی روشنفکر"... .
اینکه استفاده از عبارت روشنفکر میتواند توهین آمیز باشد , برای ما شاید نامأنوس به نظر برسد ولی واقعیت این است که معنای واژگان بسته به زمان و مکان آنها, دستخوش تغییر میشود. برای مثال سابقاً عبارت "خانوم" در برخی مناطق ایران معنای "زن بدکاره" را داشته است و امروز با تغییر عرف زبانی, جامعه از این واژه در راستای ستایش , وقار , زیبایی و... برای زنان استفاده میکند.
این نوشته مطلقاً به زبان شناسی ارتباطی ندارد. بحث بر سر همان "هوی روشنفکر" است.
امروزه ما هنوز درگیر همان سطح از بلاهت در گفتگو هستیم که در خاطرهی غلامحسین ساعدی وجود دارد.
معمولِ عقلا در دیالوگ هایشان , بدواً اثبات مدعا و سپس نفی غیر بوده است. اگر یک روحانی شیعه به حقانیت عقیدهی خود باور داشت , ابتدا دلایل مُثبِت ادعای خود را بیان و سپس عقیدهی غیر را نفی یا رد میکرد. امروز ولی , ما با هر عقیدهای باشیم , بیش از آنکه خودمان را ثابت کنیم , دیگران را نفی میکنیم , غافل از اینکه نفی دیگران به معنای اثبات ما نیست. همهی ما مدام و به هر طریقه یا کلامی , میگوییم "هوی دیگری"... و همدیگر را هو میکنیم.
"هوی اصلاحطلب , هوی اصولگرا , هوی اسلامیت , هوی آتئیست , هوی سوسیالیست , هوی پلورالیست , هوی کاپیتالیست , هوی سورئالیست , هوی کوبیست , هوی پست مدرنیست , هوی سنتگرا , هوی غرب زده , هوی... " .
ما و بیشتر از ما جامعهی روشنفکریمان , درگیر هو کردن همدیگراند. هر کس در نفی دیگری افاضاتی میکند.
و این تمام فاجعه نیست. (فاجعه; چون تمام ساحت اندیشه در حال تبدیل شدن به ساحت مجادله است) , فاجعهی بزرگتر آن است که دیگر در نفی غیر هم استدلالی نمیکنیم و تنها تلاش میکنیم تا "مثال نقضی" پیدا کنیم و با توسل به همان مثال نقض تمام نحلهی فکری دیگری و کل تاریخ تفکرش را رد کنیم.
چند روز پیش , یکی از کسانی که در اینستاگرام دنبالش میکنم , به دوستش خرده گرفته بود که "چرا فلسفهی سقراط را نفی و از فلسفهی نیچه طرفداری میکند" , پرسیدم که اشکالش چیست? و توضیح داد که دوستش تنها شش ماه است که با فلسفه آشنا شده و حالا کل فلسفهی یونان باستان را زیر سوال میبرد.
از این دست افراد کم نیستند(کم نیستیم) , که در تلاش برای یافتن معنا و موجودیتمان , با تصوری از ناکجای ذهن , بدون هیچ استدلالی , دست به نفی دیگران میزنند(میزنیم).
شخصاً درگیر این قضیهام و مدام متوجه میشوم که دارم دیگران را نفی میکنم بی اینکه بدانم از کدام سو?! سمتم دقیقاً کجاست?! و چیست این سمت?!
بر کدام ستون تکیه داریم که لگد به ستون دیگر سقف اندیشه میزنیم?
چند نفر از ما دیگر اندیشهها را قبول ندارد و میتواند سی دقیقه در مورد چهارچوب تفکرش استدلال ثبوتی کند?
وضع این روزهای گفتگو , به شکل اسفباری واکنشی شده است. دیالوگها تماماً در پاسخ به دیگران است. پاسخ به پرسشهایی که از مقدمهای غیرپرسشی برآمدهاند. مقدمهای که پیش از این در راستای اثباتش استدلالی شده است(هرچند اشتباه).
این همه پاسخ , این همه نفی و رد , معلوم نیست دقیقاً پا در کدام چهارچوب دارند یا حدود اربعهی زمینی که بر آن ایستادهاند چگونه است.
دایالکتیک هگلی از دو زمین ثبوتی بر میخیزد , تز و آنتی تز(نفی تز). هرچند بین اینها برهمکنش اتفاق بیفتد , هرچند آنتی تز در تضاد و برای نفی تز باشد , ولی نهایتاً پا در زمینی مشخص دارد. هرچند این زمین خود همان تز باشد.
و نتیجهی این تقابل اندیشه , سنتزی است که خود میتواند تبدیل به تز بعدی شود. بلاشک اینچنین دیالوگی پیشبرنده است.
ولی آنچه ما در حال انجامش هستیم , مطلقاً یک دیالوگ پیشبرنده نیست.
همهی ما آنتیتزهایی بدون مقدمهایم و بدون دغدغهی امکان ایجاد یک سنتز , به نفی و رد همدیگر ایستادهایم.
کاش اندکی هم بر اثبات خودمان بنشینیم. (هوی آنتیتز ها...)
#ناصر_تهمک ?