
این یکی از سختترین سؤالات دنیاست! چون بطور کلی نقد کردن به این معناست که داری به کسی یادآوری میکنی که کاری رو اشتباه انجام داده یا اینکه باید بهتر از این انجام بده. پس وقتی ما کسی رو نقد میکنیم، حتی اگر اون نقد تند و تیز نباشه و خوب و آرام گفته بشه، میتونه برای اون فرد یادآورِ خوب نبودن یا کافی نبودن باشه و بهش احساس شرم بده. پس نقد به هر شکلی ممکنه باعث شرم بشه.
اما آیا همیشه و برای همه دقیقاً همینطوره؟
نه! بعضیها کمتر دچار احساس شرم میشن. شرم بطور کلی طبیعیه، اما افرادی که احساس امنیت درونی بیشتری دارن یا دید خاصی به نقد شدن دارن (کسانی که عمیقاً باور دارن که نقد، راهی برای بهبوده و اون رو به فال نیک میگیرن و مهارت مدیریت افکار و احساساتشون رو دارن)، معمولاً از نقد شدن کمتر اذیت میشن و بنابراین زیاد توی موضع تدافعی نمیرن. اما کسانی که احساس ناامنی درونی بیشتری دارن، خیلی بیشتر شرم رو تجربه میکنن. کسانی هم هستن که احساس ناامنی و ترسشون اونقدر زیاده که حتی اگر نقدشون هم نکنی، دچار شرم میشن و از خودشون دفاع و حتی بهت حمله میکنن. حتماً دیدید! اینها همون کسانی هستن که میگیم «همه چی رو به خودش میگیره! اصلاً کی با اون بود؟! اصلاً من با اون نبودم! اصلاً منظورم اون نبود!» خلاصه اینکه این افراد ناامن و همیشه شرمگین، معمولاً واکنش خوبی هم به نقد نشون نمیدن.
بعلاوه اینکه اساساً نقد شدن به نوعی مورد حمله قرار گرفتنه. چرا؟ چون ما هر قدر هم مدرن و متمدن باشیم، بهرحال انسان هستیم و درست مثل اجدادمون مدام مراقبیم و سعی میکنیم در مقابل خطرات از خودمون دفاع کنیم. با این تفاوت که این خطر حالا دیگه در بیشتر مواقع، حیوانات وحشی نیستن و در این مورد خاص، این باورها و تمایلات ما هستن که مورد حمله میگیرن و ما میترسیم و به حکمِ غریزه ازشون دفاع میکنیم. یعنی از نقد شدن احساس بدی پیدا میکنیم و به همین دلیل معمولاً واکنش خوبی نشون نمیدیم.
پس به نظر میاد به دلایل مختلف و قابل درکی، همه ما در مقابل نقد، کمابیش دچار احساس شرم یا ترس میشیم و این تا حدی طبیعیه. اما خیلی از ما با کسانی سر و کار داریم -یا شاید خودمون هم همینطور باشیم- که از نقد خیلی اذیت میشن و هر طور نقدشون کنی بهم میریزن و واکنش تندی نشون میدن. پس آیا نباید هرگز نقدشون کنیم؟ اگر موضوع حیاتی باشه چطور؟
اگرچه ما در مرحله اول درباره دلایل احساس و واکنش منفی در مقابل انتقاد حرف زدیم، اما متأسفانه نمیشه گفت «برای اینکه رابطه خوبی داشته باشی، هرگز کسی رو نقد نکن»! چون گاهی نزدیکترین افراد به ما که روی زندگیمون اثر جدی دارن، ممکنه رفتارهای مخربی بکنن و ما برای مراقبت از خودمون مجبور باشیم ازشون بخوایم که رفتارشون رو تغییر بدن. پس نمیشه گفت نقد نکن، اما میشه در قدم اول مفهوم نقد و بعد روشش رو ارزیابی و اصلاح کرد و بهبود داد.
یادمه یک بار دوست نزدیکی، چیزی که با کلی ذوق و شوق خریده بودم رو زشت خطاب کرد و گفت «از چیِ این خوشت اومده آخه؟» من خیلی متعجب شدم، چون اگرچه سلیقه ما باهم خیلی متفاوته، اما من همیشه از هر چیزی که میخرید صادقانه تعریف میکردم، چون میدونستم از نظر او زیباست و این موضوع سلیقه شخصیه. بنابراین با ناراحتی گفتم: چرا این حرف رو میزنی؟! من دوستش دارم و به نظرم خیلی قشنگه! و دوستم در جواب بهم گفت: «بابا انتقادپذیر باش دیگه!»
متأسفانه تعریف غلطِ خیلی از ما از نقد یا انتقاد -که رفتار و روش نادرست و ناکارآمدی رو به دنبال داره- باعث گرفتاریهای بزرگی در روابطمونه. انتقاد بطور کلی، اشاره به یک ایراد و اشکاله. بنابراین شاید بشه گفت که همیشه به نوعی سایۀ عیبجویی روی گفتگوی انتقادی هست و حس خوبی به نقد شَونده نمیده، اما میتونیم فضای نقد رو تلطیف کنیم تا احتمالِ ایجاد احساس ناخوشایند در فرد نقد شونده و تنش در گفتگو رو کاهش و احتمالِ گرفتن نتیجه بهتر رو افزایش بدیم.
اما چطور؟

با همه این توضیحات، همچنان باید یادمون باشه که نقدی که ما به دیگری وارد میدونیم، نظر ماست و ممکنه فرد مقابل ما دیدگاهش کاملاً متفاوت باشه. شاید حرف ما رو درک نکنه. یا شاید درک کنه و حتی خواهان تغییر باشه، اما درش موفق نشه. بهرحال به خاطر بسپریم که حتی با بهترین تلاش و بیشترین صبر هم ممکنه نقد ما اثرگذار نباشه و تغییری رخ نده. در این صورت باید اون موضوع رو بپذیریم و رها کنیم.
پیشنهاد: قسمت 6 پادکست «رسیدن» به نام «پذیرش یا تسلیم؟»