جوند در زبان هندی به معنی گله یا دسته است و نام فیلمی است به کارگردانی NagrajMangule. فیلم در واقع اقتباسی است از زندگی Vijay Barse، مددکاری اجتماعی از ناگپور که از فوتبال برای کمک به جوانان زاغه‌نشین استفاده می‌کرد. قبل از این که وارد صحبت در مورد این فیلم بشویم چند نکته را یادآوری کنیم.
استعمار بریتانیا بر هند یکی از استعمارهای معاصر است که حدود 200 سال طول کشیده است. یکی از بهترین مقالاتی که همین اواخر در مورد آن نوشته شده مقاله توهمات امپراطوری است اثر آمارتیا سن، فیلسوف، اقتصاددان و برندۀ جایزۀ نوبل اقتصاد در سال ۱۹۹۸ ، منتشر شده در شماره 21 ترجمان که در سایت هم می‌توان به صورت رایگان خواند.
خط به خط مقاله را می‌شود با دقت خواند، فهمید و خط فکری‌اش را دنبال کرد اما الان صحبت مربوط به این مقاله نیست. صحبت مربوط به خط فکری استعمار است که با تغییر یک چهره خشن و بی‌نقاب، چهره‌ای دیگر دارد و فرسودن و تحقیر روان مردمان مستعمره‌شده را رها نکرده است و در بقیه نقاط جهان نیز لاینقطع همین خط را دنبال می‌کند. به ندرت می‌توانیم شاهد آن باشیم که کسی این خط فکری را خونسردانه نقد و تحلیل کند و معمولاً واکنش‌های احساسی زیادی پس از مواجهه با حقایق برانگیخته می‌شود. متاسفانه واکنش‌های احساسی راه به جایی نمی‌برند، تغییری ایجاد نمی‌کنند و در درازمدت فرسودگی و بی‌عملی را به دنبال دارند.
چند پاراگراف از مقاله را نقل قول کنیم:
هند درست پیش از استعمار تجارت و بازرگانی پررونقی داشت و به این ترتیب، به اقتصادی شکوفا دست یافته بود.... قبل از استعمار، هند بیست و دو و نیم درصد تولید ناخالص داخلی جهان را داشت و در همان حال سهم انگلستان یک و هشت دهم درصد بود. این آمار تا دوران اوج استعمار برعکس شد و هند به نماد محرومیت بدل گشت... و نرخ امید به زندگی در بدو تولد 32 سال شد.
آن‌که هندوستان قرن هجدهم به آن نیاز داشت جهانی‌سازی سازنده‌تر بود که با امپریالیسم تفاوت دارد. هند در سراسر تاریخ کهن خود از تبادل اندیشه و همچنین کالا با دنیای خارج بهره‌مند بوده است.
وینستون چرچیل ادعا می‌کند قبل از استعمار انگلستان کشوری به نام هند وجود نداشته است و هند فقط یک مفهوم جغرافیایی است.
منافعی که استعمار انگلستان از راه فعالیت‌های اقتصادی‌اش در بنگال به دست می‌آورد تا حد زیادی خرج جنگ‌هایی می‌شد که انگلستان طی مدت توسعه استعماری خود در جای‌جای هندوستان برپا می‌کرد.
توصیه می شود که مقاله را به صورت کامل بخوانید.
در هیاهوهای رسانه‌ای همیشه نکات جزئی برجسته می‌شوند تا اصل قضیه فراموش شود. انگلستان به قصد غارت منابع هند ثروتمند وارد خاک این کشور شد. البته که فضای سیاسی کشور در ضعف بود و آخرین امپراطور سلسله گورکانیان هیچ تمایلی به حکومت نداشت. همه ملت‌ها، کشورها و همه انسان‌ها دوره‌هایی از ضعف و فتور دارند، این خصلت جهان است. این امر طبیعی، این چرخه زندگی بشر و جوامع بشری نمی‌تواند توجیه کننده قتل و غارت و جنایت باشد. جنایات همیشه جنایات اند و با چیزی شسته نمی‌شوند. حمله خارجی همیشه حمله خارجی است و جهت غارت انجام می‌شود. توجیهی در این قضیه وجود ندارد. بحث در مورد بدیهیات تنها به لوث شدن قضیه منجر خواهد شد. یعنی شما با چرچیل نمی‌توانید بحث کنید که هند قبل از این که اجداد بزرگ این فرد از خام‌خواری درآمده باشند وجود داشته، امپراطوری‌های بزرگ داشته، قدیمی‌ترین شهرهای جهان، دهلی و بنارس، در این کشور بوده‌اند. چون خودش می‌داند اما وقاحت از نظر چنین فردی نشانه نیرومندی است. وقتی شما توانایی دارید می توانید دروغ‌های بزرگ بگویید و هر کسی با دروغ شما مخالفت کرد بکشید، مثل کشتار وسیع در دهلی کهنه که دهلی را نابود کرد و دهلی نو پس از آن ساخته شد. همین خط فکری را دنبال کنید تا به خلیج‌فارس برسید. اگر شما تا انتهای جهان هم مدارکی دال بر نام خلیج‌فارس روی میز بگذارید فرقی نمی‌کند، چون مساله شما در این سو آن سوی میز، دانایی نیست.
به فیلم برگردیم.
فیلم حول وحوش یک محله می‌گذرد. این محله یک خیابان کم‌عرض دارد که سمت راستش زاغه‌نشینان هستند و سمت مقابلش طبقه متوسط و بهره‌مند و البته نه خیلی پولدار. داستان را تقریباً حدس می‌زنید و صحبت سر داستان نیست، صحبت سر زبان بدن بازیگران است که نیمی از آنان زاغه‌نشینان حقیقی هستند و نابازیگر. میخواهیم بررسی کنیم که استعماری که روان انسان‌ها را به گونه‌ای تحقیر می‌کند که خود را آدم پست‌تر بدانند در نهایت چه بلایی بر سر فرد و اجتماع می‌آورد. و این همان نژادپرستی امروز است، برخلاف چیزی که هیاهو می‌کنند تا کر شویم. نژادپرستی اکنون، نژادبرترپرستی است نه نژادبرتردانی، که آن که خودش را نژاد برتر می‌داند اعلام نمی‌کند، آن را به تزویر در مغز دیگران می‌نشاند تا بارور شود.
ما زندگی زاغه‌نشینان را می‌بینیم، در واقع فلاکت روزافزونشان را که در زباله‌ها پرسه می‌زنند، در دنیای خشم‌های کور غوطه‌ورند، آنقدر الکل می‌خورند تا کبدشان از کار بیفتد، برای پختن خوراک از واگن‌های حمل زغال‌سنگ دزدی می‌کنند و گاه حین این دزدی روی ریل می‌افتند و می‌میرند. جشن می‌گیرند و می‌رقصند اما این رقص، حرکات موزون نیست، پیچ و تاب دردناک بدنی است که تلاش می‌کند در لحظاتی بیخودی از رنج و حس تحقیر فزاینده درونش خلاص شود.
زاغه‌نشینان دزدانی ماهرند، اما از این دزدی برای بهبود شرایطشان استفاده نمی‌کنند، زندگیشان رو به جلو، رو به بهبود نیست، چرا که خودشان به بدبختی خودشان باور دارند و یک آدم بدبخت هیچگاه در تلاش برای رد شدن از موانع نیست، می‌بینیم هر کدام مختصری از داستان زندگیشان را می‌گویند که در کودکی چه آرزوهایی داشتند و هم‌اکنون آن آرزوها در گور خفته است. و این تنها به علت کمی منابع و فقر تنها نیست. دقیقا در همان جایی که آن‌ها زندگی می‌کنند آدمیانی سه هزار سال پیش می‌زیستند. آن‌ها خط، عدد، علم، فلسفه، شعر، نقاشی و هزاران امر انسانی دیگر را تولید کردند در حالی که منابع در دسترس انسان سه هزار سال پیش منابعی بدوی بوده است در مقایسه با نوادگانشان که هر کدام یک گوشی هوشمند در دست داشتند. تفاوت در نگرش انسان به خود، به من، به هویت است.
این داستان طرف مقابلی هم دارد، آن طرف خیابان. آن طرف خیابانی‌ها، این طرف را آدم نمی‌دانند، درد این‌ها درد آن‌ها نیست. حتی دلشان نمی‌خواهد به بهای پیروزی در یک بازی فوتبال دوستانه به آن طرف خیابانی‌ها کمک بشود. وقتی پولشان را به مغازه می‌دهند که لباس ورزشی بخرند صاحب مغازه به آن‌ها لباس ورزشی نمی‌فروشد و آن‌ها با ریختی دلقک‌وار برای مسابقه فوتبال حاضر می‌شوند. یعنی هند، هندی که قرنها و هزاره‌ها متواضعانه برای خلق معنا تلاش کرد و پایه بخش عمده همین تمدن مدرن تکنولوژیک فعلی را ریخت از درک مفهوم مشترک انسان عاجز است. این جدا از آن‌که اگر شما از اثرات استعمار انگلستان بر هند حرف بزنید اولین مخالفین شما هندی‌ها و پاکستانی‌ها خواهند بود چرا که از گذشته کاملاً بی‌اطلاعند و اطلاعاتشان تنها آن چیزی است که استعمارگر به آن‌ها داده است. ما هم اگر قرار باشد از ویکی‌پدیا اطلاعات را بگیریم چیز زیادی نخواهیم فهمید و حتی به جملاتی از این دست برمیخوریم: هندی‌ها دائم در حال جنگ با یکدیگر بودند، انگلیسی‌ها اول مداخله نمی‌کردند و بعد برای دفاع از خود مجبور به مداخله شدند. ترجمه تحت‌الفظی این جمله آن است که هندی‌ها ابله بودند و مفهوم غارت را نمی‌فهمیدند و غارتگر را روی سرشان می‌گذاشتند و عوضش با همدیگر می‌جنگیدند. مشابه همین جملات را در قحطی ایران حین جنگ جهانی اول که به دلیل غارت گندم بود می‌شنیدید: قحطی به علت گروه‌های مقاومت است که در مقابل ما مقاومت می‌کنند. آن‌ها باعث قحطی هستند. البته همین اواخر یکی از نوادگان همین افراد به ایرانیان یادآور شد که انگلیسی‌ها، همان انگلیسی‌ها هستند و بهتر است ما قحطی جنگ جهانی اول را به خاطر بیاوریم.
بسیار خوب، در نهایت چه اتفاقی می‌افتد؟
اتفاق خاصی نمی‌افتد. مدار جهان بر اساس درستی، حقیقت، راستی و نیکی بنا شده است. همین الان بشر استعمارگر تکنولوژیک که تیغ بر دست دارد و از زنگی مست عقلی بیشتر ندارد، نتوانسته در حیات و زیست تعادل ایجاد کند. این بشر در هر لحظه از پشت دیگری بالا می‌رود، قوی ضعیف را می‌خورد و ضعیف هم به نظرش طبیعی می‌آید یا اینگونه وانمود می‌شود، طبیعت و منابع طبیعی لاینقطع در حال مصرف شدن و تبدیل به زباله شدن هستند، علم مدتهای مدید است که جبهه بی‌طرف خود را از دست داده و از علوم انسانی تا علوم تجربی در خدمت بازارند و دروغ متاعی است که اگر به کار افتد از آن باکی نیست، انسان هم موجود مهمی نیست و باید با هوش مصنوعی هم دورش زد و هم به او القا کرد که بدون تکنولوژی هیچ است و انسان فی نفسه ارزشمند نیست. و سر آخر این جریان بی‌تعادل که بدون ترمز در حال پیش رفت هست و دکمه عقب‌گرد هم به هیچ عنوان برایش تعریف نشده چیزی جز انقراض و از بین رفتن نیست. چرا که حتی اگر به وجود خدا هم معتقد نباشیم طبیعت میلیونها سال بر اساس یک برنامه از قبل طرح‌ریزی شده در مسیری در حال حرکت بوده و این که یک گونه که بخشی از اوست بتواند کلیه قوانینش را نادیده بگیرد و خدای‌گونه رفتار کند و همچنان هم بماند ممکن نیست چرا که تسلط جزء بر کل ممکن نیست و خلاف منطق است.
پس در آخر افرادی مثل آمارتیا سن زیاد می‌شوند، بخش استعمارزده هندیان منقرض می‌شوند. بخش ماندگار به تاریخشان مسلط می‌شوند، گذشته پردستاوردشان را می‌خوانند و به جنایات استعمار آگاه می‌شوند. در نهایت بشر فرهنگ‌مدار که تعادل بین انسان و طبیعت دغدغه اوست پیروز می‌شود و از تکنولوژی جهت بازگرداندن تعادل به طبیعت استفاده می‌کند. بشر فرهنگ‌مدار در درون خود نیز به دنبال تعادل است و روح و روان انسان را به پای آنچه که مادی است قربانی نمی‌کند و برعکس، انسانیت انسان را خط قرمز می‌داند و برای منافع، انسانیت را زیر پا نمی‌گذارد.
البته این تقدیر خداوندی است و به ما هیچ ربطی ندارد.
این داستان تنها برای آرامش روح و روان و محکم شدن قدمهایمان، برای سربلند بودن و سربلند ماندنمان و برای قرص شدن دل ماست که فایده دارد. فرای آن حتی به ما مربوط نیست.
ما که هستیم؟
ما همانها هستیم که در محضر شیخ ابوسعید ابوالخیر حاضر شدیم. همانجا که مملو از جمعیت بود، همانجا که مردی بی‌نام برخاست و گفت: خداوند بیامرزد و رحمت کند هر کس از جای برخیزد و تنها یک قدم به جلو بگذارد.
و ابوسعید ابوالخیر که گفت: این همان است که شما قرار بود در محضر درس امروز بشنوید.
ما در مقابل جهان مسئولیم اما قبل از آن در مقابل جهانی که با دست خودمان می‌سازیم. تقدیر جبری خداوند در محدوده اختیارات خداوند است، پیش و پسش را او ساخته، او تنظیم می‌کند. اما برای جهان ما تنها چیزی که داریم همانا سعی ماست (1). اگر می‌توانیم حتی دست یک نفر را بگیریم که در این چاه ویل سیاه استعماری سقوط نکند، خود و سرزمینش را پست‌تر نشمارد، پلی برای نابودی دیگران نشود، همان یک نفر، هم او تقدیر ماست.
و البته قبل از دیگری، آن یک نفر خود ما هستیم.
بخوانیم، از منابع معتبر و با دید انتقادی و مقایسه‌ای تاریخمان، هویتمان و فرهنگمان را بخوانیم، بفهمیم و از حقیقت نترسیم. از کشیدن مرزهای مشخص و معناداری مثل هویت و ارزشمندی انسان، وطن، خانواده، خداوند، ایمان، فداکاری و ... هراس نداشته باشیم که هویت هر انسانی را آن کارهایی که انجام نمی‌دهد، آن جاهایی که نمی‌رود، آن سخنانی که برزبان نمی‌راند می‌سازد. که اگر هویتمان را نسازیم برایمان هویت دروغینی خواهند ساخت که زیر زجر آن فرسوده شویم و در بردگی مدرن زندگیمان هدر شود. که انسانیت عزیزتر از آن است که نادیده گرفته شود، که انسان خوب‌تر از آن است که در این بدی کریه تیره به باد فراموشی سپرده شود.
1- سوره نجم، آیه 39
