
کنار جاده نشستهام، درست لب جاده، پاهایم را دراز کردهام، تکان میدهم و از زانویم تیری میآید به کمر و از آنجا در تمام بدن پخش میشود. آفتاب رمقی ندارد، پاییزی است، بین ابرها قایم میشود و گاه سرک میکشد.
صدای ترمز ماشین میآید، درست جلوی پایم میایستد، لبخندی بزرگ به پهنای صورتش میزند: سوار شو.
من: کجا میرویم؟
او: خیلی تند میرود، روان است، نمیفهمی چقدر در راهی.
من: کجا میرویم؟
او: ببین چه بوی خوبی دارد، صندلیهایش هم نرم است، نرم نرم.
من: کجا میرویم؟
او: باورت میشود سپرهایش از تیتانیوم باشد؟ تیتانیوم حقیقی.
من: کجا میرویم؟
و او ذره ذره از تمام اجزای ماشینش میگوید، ذوق میکند و به ماشین دست میکشد. تا میرسد به رنگ براق متالیکش.
و تمام میشود.
من: آنجا را میبینی؟ آن نقطه خیلی هم دور نیست. من هم خیلی تند آمدم، اما نفهمیدم چطور شد از این جاده سردرآوردم.
او: گوش بده ببین چه صدای بوق قشنگی دارد، سوار شو.
من: خیلی گرسنهام اما چاقم. شکمی بزرگ دارم، پاهایم آب آوردهاند. هر قدمی که برمیدارم عذاب الیم است. نفسم بالا نمیآید. هوایم دودآلود است. نمیدانم چطور از آن نقطه به اینجا رسیدم. بگو کجا میرویم؟
او: خیلی تند میرویم، به جاهای خیلی خوبی میرسیم. به تو قول میدهم.
من: بیا به مزار مادربزرگم برویم.
میآید.
مزار مادربزرگم نزدیک است. یک باغ بزرگ بوده وسط شهر، حالا از درختهای آن باغ بزرگ، تنها چنارهای حاشیه مانده و تمام محوطه باغ را چند طبقه کرده اند تا مادربزرگهای دیگران هم جا شوند، به همراه پدربزرگها و پدرها و مادرها و شاید بچهها و خواهرها و برادرها. کنار مزار مادربزرگم مینشینم.
من: تو یادت نمیآید. هنوز نبودی، مادربزرگ بلندقد بود و لاغر و گنجشکروزی. غذایش قد یک نعلبکی بود. چشمهاش آب مروارید آورده بود و عمل کرده بودند. عینک ته استکانی داشت. داستان میگفت، برای ما نوهها، داستانهای قشنگ، داستانهای بیترس، داستانهای شیرین. گاه داستان زندگی خودش را هم میگفت. داستان یتیمیاش را و داستان یتیمی بچههایش. داستان تنهایی آمدنش به شهر بزرگ که بچههایش درس بخوانند. همه اینها را میگفت.
مادربزرگ یک کشکساب داشت که تویش کشک خیس میکرد و فردایش کشک میسابید. روز جشن ما بود، دورش جمع میشدیم و کشکهای کوچولو شده که به کشکساب نمیگرفتند را میخوردیم. مثل موقع قند شکستن که پودر قند دور قندشکن مادربزرگ را جمع میکردیم و با بادام قاطی میکردیم. کیف دنیا بود.
خانهمان بزرگ بود، زیرزمین داشت با یک حوض آبی وسطش. ظهرهای تابستان مادر و مادربزرگ در زیرزمین خواب نیمروز می کردند. ما بچهها نمیخوابیدیم و زیرجلکی زیر شمد یزدی حرف میزدیم و میخندیدیم. هوا خنکی مطبوعی داشت، زیرزمین کولر نداشت و سالهای آخر یک پنکه آبی دستی روی میز میگذاشتیم. خانه کولر آبی داشت و روشن که میکردی حاضر بودی همه عمرت را بدهی و فقط زیر کولر آبی بخوابی.
گرسنگی نمیکشیدیم اما چیز زیادی برای خوردن نبود، سه وعده غذا بود و چای و میوه عصر. خانهها بزرگ بود و خالی. یخچال قبلاً آمده بود اما فریزر جدید بود. میگفتند غذای فریزری مزه ندارد مثل روغن مازولا. اما برای خانمهای کارمند و معلم موهبتی بود. مثل آرامپز و پلوپز.
سالها میگذشتند از پی هم. ما بزرگ میشدیم و نمیفهمیدیم که چطور دنیا دارد تغییر میکند. بیفکر، بیاندیشه، بیقضاوت به دنبال جریان میرفتیم مثل یک قطار به دنبال هم، چسبیده به هم، پشت به پشت، مثل دوران کودکی، مثل بازیهای کودکی، مثل اعتمادهای بیخط و خش کودکی، همانقدر صاف، همانقدر ساده.
خانه دخترخاله بزرگ بود، خیلی بزرگ. شاکی بود که از پس تمیزکردنش برنمیآید. دوست داشت برود در آپارتمان زندگی کند. دیدیم خانه را فروخت و رفت در آپارتمان ساکن شد. دیگر آشپزخانه نداشت، شده بود یک اپن روباز، حیاط هم نداشت، حوضخانه و زیرزمین هم نداشت، دست و پایش جمع شده بود و به هم میگرفت. آسایش هم نداشت، یک همسایه از بالا به سقف میکوفت، همسایه دیگر از طبقه پایین فریاد میکرد. اما آپارتمان داشت، نو و مدرن و براق. مثل ماشین تو.
مادربزرگ مثل درخت چنار پیر کوچه پیر پیر شد، چروکیده شد و سرآخر رفت. جزو آخرین کسانی که دیدم سرپا رفت. تا آخر عمر همان قدر لاغر بود و همان قدر گنجشکروزی. آن هم در روزهایی که قفسههای بقالی محله پر بود از چیزهای خوشمزه در پاکتهای براق. هر روز یک چیز نو میآمد، چیزهایی که سیری نداشت. و یواش یواش بقالیمان سوپرمارکت شد و سوپرمارکت هایپرمارکت شد و دیگر از آقای بقال محله خبری نبود که به او بگویی برایت فلان جنس را بیاورد. و قفسهها پر شد از سسهای رنگ و وارنگ، سوسیسهای جورواجور و کالباسهای عجیب و غریب با طعمهای گوناگون و پشت همه اینها مینوشتند افزودنیهای مجاز خوراکی. و هیچکس نمیدانست چقدرش مجاز است، مثلاً یک کیلو کالباس خوردن هم مجاز است؟
و یک روز، معنی سواد عوض شد، یک ماشین براق، مثل ماشین تو آمد، ماشینی که اگر نمیشناختی انگار سواد نداشتی. یعنی دوازده سال آزگار مدرسه به بیهوده رفته بود، آری چنین بود. ترسان و امیدوار فرمولهایش را یاد گرفتیم و حفظ کردیم، اجزایش را دانه به دانه آموختیم و فرامینش را. اما دیری نپایید که فرامینش پرید، که ماشین تبدیل شد به بازی موش و صفحه، موشی که رام دستمان بود. و دستی که تا دیروز خط مینوشت و خط خوشش مایه مباهات بود بیفایده شد، که تنها سرانگشتانش به درد می خورد آن هم برای آن که ضربه بزند. و همان ضربهها هم آرام آرام کند شد تا به لمس رسید. و دیگر سواد هم نیاز نداشت، که کودک دو ساله هم آن را میدانست به گونهای که گویا از شکم مادر آموخته به دنیا آمده بود. اما دیگر دست از دست رفته بود، دیگر نه خطی بود و نه ربطی و نه سوادی و نه املا و نه انشائی. حتی زنگ نقاشی به گوشه خاک خورده تاریخ پیوست.
من در این سالها راهها را رفتهام، به این ناکجاآباد، به اینجا که هر چه چیپس در قفسه هایپرمارکت بوده خوردهام، کالباسها، سوسیسها را به نیش کشیدهام، به همهاش سس زدهام اما سیر نشدهام. نفهمیدم کی شکمی پیدا کردم که همیشه گرسنه است اما بزرگ و مایه آزار، کی پاهایم از کار افتادند و فاصله کوچهها به چشمم فرسنگ میآید. چه شد که آسمان دیگر آبی نیست و چرا هوایی که نفس میکشم بوی دود میدهد؟ صبح چرا خنکای همیشگیاش را ندارد و کجا رفت درخت سبز اقاقیا که میوه بسماش را زیر زبانم میگذاشتم که سر امتحان بیست بگیرم؟ من از کجا رفتهام که در ظهر پاییزی به کنار آن جاده رسیدم؟
او: تو چه میخواهی؟ میخواهی من ماشین نداشته باشم؟ میخواهی برق نباشد؟ میخواهی درس نباشد؟ مدرسه نباشد؟ میخواهی برویم در غار زندگی کنیم؟ میخواهی یخ حوض بشکنی و رخت بشویی؟ میخواهی کودکت به پنج سالگی نرسد؟ میخواهی دوا نداشته باشیم؟ درمان نداشته باشیم؟ میخواهی از یک شهر به شهر دیگر یک ماه طول بکشد و با قاطر برویم؟ میخواهی....
و من لبخند میزنم و به او نگاه میکنم. به جوانیاش، به شور و شوقش، به روی برافروختهاش.
من: من میخواهم تو همه چیز داشته باشی اما بدانی. که این دانستن از آن همه چیز خیلی مهمتر است، خیلی بهتر است، خیلی واجبتر است. ممکن بود من در همان زمان مادربزرگ بمانم اما بدانم، که اگر میدانستم خیلی فرق میکرد. که اگر میفهمیدم چرا؟ خیلی تفاوت میکرد و اگر میفهمیدم به کجا دیگر به ناکجا نمیرسیدم. مادربزرگ خیلی چیزها داشت اما همه آنها برایش طبیعی بود، بدیهی بود، ساده بود، مثل آب، مثل هوا، مثل زمین، مثل مراقبت از زمین، مثل مراقبت از آب، مثل همان بقچه حمام که تویش یک کاسه بود، مثل همان لگنی که در حمام پر میکرد و با آن کاسه کوچک خودش را میشست، همچین که جرق جرق صدا میداد، اینقدر محکم، اینقدر تمیز. ما که کودک بودیم را هم همانطور میشست، با همان کاسه کوچک و همان لگن آب. بعدها که دوش آب آمد شد برای لحظه آخر که بروند زیر دوش و تن را دست بکشند که دیگر آب ماندهای نماند و نه بیشتر از آن که مادربزرگ هیچگاه نمیتوانست تصور کند که کسی آب را هدر بدهد، که کسی آب را به فاضلاب بدهد، که کسی آب را دوست نداشته باشد.
و تو باید همه چیز را داشته باشی اما بدانی. بدانی به کجا میروی. بدانی چرا میروی. بدانی که سرمنزل مقصودت کجاست، بدانی که توشه راهت چیست، بدانی که همراهت کیست و از همه مهمتر بدانی که راست و دروغ زمانهات چیست.
که راست و دروغ زمانهات چیست.