
با ورود به عرصه علم و تکنولوژی، بررسی گونه های مختلف حیوانی و گیاهی ممکن شده است. بر اساس مطالعات دیرینه شناسی روند تکامل و یا انقراض برخی گونه ها نیز مشخص شده اما ذکر یک نکته بسیار حیاتی است. مطالعات دیرینه شناسی کاملاً بر اساس مشاهدات موجود هستند. به این معنی که با کشف فسیلی از یک گوشه جهان، ممکن است بسیاری از نظرات در مورد آن گونه تغییر کند.
در مورد گونه انسان، اطلاعات خیلی زیاد نیست و بر اساس برخی نظریات استوار است. روند تکامل انسان ممکن است روند تکامل جسمی نباشد و بتوان گونه انسان را بر اساس تکامل توانمندی تقسیم کرد. بدین معنی که وقتی انسان کشاورزی و دامپروری را کشف می کند از گونه خوراک جو به گونه بعدی تبدیل می شود و عملاً گونه قبلی منقرض می گردد. به همین معنی کشف آتش، گونه بعدی انسان را رقم می زند.
تمدن های بسیاری نیز در طول تاریخ کاملاً از میان رفته اند و به نوعی منقرض شده اند. در واقع، می توان گفت آن گونه بشری منقرض شده است اگر تمدن های بشری را نوعی گونه بنامیم. این گونه ها نوعی از زبان، نوعی از رفتار، نوعی از نگرش به زندگی و نوعی از چاره جویی و توجیهات داشته اند که خاص خودشان بوده است. یکی از مثال ها تمدن مصر باستان است. تمدن مصر باستان اساساً بر مرگ متمرکز بوده و آن چه که باقی مانده گواهی از این تمرکز دارد. تمامی اهرام گورهای سلاطین مصر هستند و قرار است که آنها را در جهان دیگر حمایت کنند. آیا این تمدن ها تکنولوژی نداشته اند؟ نه تنها تکنولوژی داشته اند بلکه آن تکنولوژی بر ما پوشیده است. ما نمیدانیم که اهرام با این دقت و مجسمه ابوالهول با آن قدمت را چگونه با وسایل بدوی ساخته اند، حتماً که بدوی نبوده است.
آیا این انقراض الزاماً به گونه پیشرفته بعدی منتهی شده است؟ ما در این سوال با یک ابهام روبرو هستیم، معنی گونه پیشرفته بعدی چیست؟ گونه ای که توانایی بیشتری در کنترل طبیعت دارد که به معنی قدرت بیشتر در این زمانه تفسیر می شود؟ یا گونه ای است که توانایی انطباق بیشتری داشته است؟ واقعاً معلوم نیست، حتی توانمندی های تمدن های باستانی به گونه بعد منتقل نشده است. تمدن ها از میان می روند اما انسانهایی که در آن تمدن ها زندگی می کرده اند به تمامی محو نمی شوند. بخشی از آنها باقی می مانند، حتی اگر به داستانهای اساطیر الهی باور داشته باشیم همه ذخیره ژنتیکی اقوام از میان رفته، مثل قوم نوح، قوم شعیب، لوط و هود از میان نرفته اند. برخی از آنها از عذاب الهی نجات پیدا کرده اند. پس بسیار سخت است که انقراض گونه انسان را مثل گونه های حیوانی و گیاهی بر مبنای تاب آوری و انطباق و یا گونه برتر و قویتر تقسیم کنیم. اما به هر حال، انقراض گونه های انسانی بر اساس تعریف برپایه تمدن های بشری، اتفاق افتاده است.
پس از اختراع آتش و عصر کشاورزی و دامپروی که بین تمام انسانها رواج پیدا کرد عصر تکنولوژی، انقلاب بعدی در گونه انسانی است. قبل از عصر تکنولوژی به معنی عصر حاضر (وگرنه تکنولوژی به معنای ابزارسازی و چاره جویی در تمام طول تاریخ بشری وجود داشته) میتوان بشر را گونه معناگرا نامید. این معناگرایی تقریباً در تمام جهان بشری وجود داشته، فاصله زیادی هم تا زمان حاضر ندارد و شاید حدود دوقرن باشد. البته این انقلاب ها و اختراع ها انفجاری نیستند و در طول زمان اتفاق می افتند و همه گیر می شوند. در زمان بشر معناگرا، ادیان در همه چهره ها بخش جدایی ناپذیر از زندگی بشر بودند و جهت توجیه تمام جنبه های زندگی به کار گرفته می شدند. ادیان سیستماتیک بودند، به هیچ قدرتی پاسخگو نبودند و حتی از نظر اقتصادی فربه محسوب می شدند. ادیان کاملاً به صورت منجمد و نفوذناپذیر در مقابل عصر علم مقاومت کردند. البته اسلام از این نظر دین کاملاً متفاوتی است و شاید می توان گفت پایه گذار علم مدرن در زمانی بوده که جهان غیر اسلامی در قرون وسطی به سر می برده است. علم در میان مسلمانان به آرامی رشد کرد و حتی از عوارض و زیاده روی ها هم به دور ماند چرا که بشر معناگرا علم را به دلیلی در همان وادی اخلاقیات و معنا به کار میگرفت و ادعای خدایی نداشت.
قبل از ادامه بحث به یک نکته معترضه اشاره کنیم. در واکاوی هر مساله اول باید خطوط کلی را رسم کرد. نباید اجازه داد توجه زیاد به جزئیات منجر به حواس پرتی ای شود که باعث نادیده گرفتن خطوط کلی می گردد. جهان مسیحی یک گذشته اسطوره ای دارد، گذشته ای که به خدایان المپ و خدایان رمی و یونانی اشاره می کند. این خدایان هیچ جنبه اخلاقی نداشتند و تنها نامیرا و واجد قدرت بی نهایت بودند. آنها نه تنها در بین انسانها بلکه بین خودشان هم از هیچ بی رحمی، جنایت و خشونتی رویگردان نبودند. این خدایان، هر چه بودند نماینده نیکی بی نهایت نبودند. پس از آن مسیحیت به میان آمد و گسترش یافت. مسیحیت (ربطی به مسیح پیامبر ندارد) نیز واجد اسطوره ها و شعارهاست. شعار اصلی نفی هر گونه انسان گونگی، قربانی شدن در این جهان و رسیدن به آرامش و لذت ابدی در آن جهان است. خدا نیز در این وادی موجودی است بی رحم که فرزند دارد (تنها یکی) و همان یکی را هم به شدیدترین وجهی شکنجه می کند. و البته که از پیروانش توقع دارد که در این شکنجه همراه شوند، حالا اگر به صلیب کشیده نمی شوند صلیب خودشان را بر دوش بکشند تا روزی که بمیرند و از این فشار راحت شوند. پس دنیای مسیحی بین این دو مدل اسطوره نوسان دارد و نقطه میانی ای برای اتکا تاکنون اختراع نشده است. قبل از عصر تکنولوژیک، بشر معناگرا در حال قربانی کردن نفسش بود و بعد از آن، به عصر طلایی المپ برگشته و المپ را به زیر کشیده و به خیابانها آورده است. طوری که همه در حال سبقت گرفتن و دو ماراتن هستند تا جایگاه برتر و قدرتمندتر و با بهره بیشتری را به دست آورند. و همه میتوانند، عصر تکنولوژی، عصر آزادی است. صنعت مدیا و در راس آن سینما و تلویزیون پنجره جالبی را برای تماشای این باورهای اسطوره ای باز می کند. البته همانطور که اشاره شد، انقلاب ها انفجاری نیستند و روند تبدیلی دارند. در این پنجره ما در ابتدا بازگشت به آرزوهای اسطوره ای را می بینیم: جهانی پر از ماجراهای جنگی و پیروزی، جهانی که هیچکس فرای تو نیست، تو آزادی که همه چیز را به گونه ای که آرزو داری تغییر دهی و حکومت کنی و همه در مقابل خواست تو تعظیم خواهند کرد... جهانی که در آن از پاسخگویی آزادی، جهانی که در آن جادو می کنی و برای پیامد آن به کسی حساب پس نمی دهی و همه عاشق تو خواهند بود! (این جملات برگرفته از دیالوگ های تکراری سریال ها و فیلم های پرفروش اند). در ابتدا خون بیگناهان ارزشمند است و نباید ریخته شود و در انتها (جایی که الان هستیم) خون بیگناهان بخشی از عوارض جانبی و تلفات فرعی است مثل آن چه که در سریالها و فیلمها خون آشامی می بینیم. آینه این آرزوها در جهان خارج مثال زدنی است. جهان تکنولوژیک ابتدا با شعار آزادی و برقراری صلح و برابری به جهان خودش حمله کرد (اشاره به جنگ های جهانی) و سپس با نقاب دلقک گونه تهوع آوری همین برنامه را در غرب آسیا دنبال نمود.
به بحث اصلی برگردیم. گونه کنونی، البته به صورت ناهمگون، گونه تکنولوژیک نامیده می شود. به غیر از جوامع بسیار دور از دسترس، تقریباً همه ما نوعی از گونه تکنولوژیک هستیم. مشخصات گونه تکنولوژیک را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:
1- گونه بدون استقلال: عملاً این گونه در نبود تکنولوژی قدمی با مرگ بیشتر فاصله ندارند. آنها نه تنها دیگر خوراک جو نیستند، بلکه توانایی تامین خوراک خود را از طبیعت ندارند.
2- گونه تک توانمندی: افراد این گونه هر کدام در یک کار خاص توانمند هستند و توانایی عمومی ندارند. حتی توانایی هایی که در عصر گذشته بخش جدایی ناپذیر از زندگی بشری محسوب می شد (مثل آشپزی، خیاطی، کار با ابزار و تعمیرات اولیه، ساخت ابزار اولیه) در این گونه به صورت عموم دیده نمی شود و چنین توانایی هایی استثناست. حتی توانایی کار با وسایل تکنولوژیک به صورت عمومی را همگان ندارند.
3- گونه جهان شمول: این گونه تقریباً در تمام جهان گسترده است. حتی درجوامعی که از نظر تکنولوژی پیشرفته نیستند قوانین خود را گسترده است. در واقع جوامع عقب افتاده فعلی، همان گونه تکنولوژیک هستند که فقیر اند. آنها گونه قبلی نیستند، آنها توانایی های گونه قبل از خود را ندارند. سرخپوستان آمریکای شمالی منقرض شده اند. اگر سرخپوستی را پیدا کنید آن کسی نیست که صد سال در وسط جنگل زندگی می کرد و زنده می ماند. آن گونه منقرض شده است.
4- گونه خودخواه: این گونه به صورت معصومانه ای خودخواه است. فردگرایی و خودخواهی بخش جدایی ناپذیر از این گونه است. عدم احساس مسئولیت عمومی نیز در این رده قرار می گیرد.
5- گونه معناگریز: این گونه نه تنها معناگرا و معنا جو نیست بلکه معناگریز محسوب می شود. معناگریزی نقطه مرکزی پرگار این گونه است. کمی بیشتر به آن بپردازیم چرا که وضعیت های روانی مربوط به این گونه که شامل بیزاری از زندگی، افسردگی، احساس عدم شادی و لذت واقعی و عمیق و ... حول این محور دور می زند.
گونه تکنولوژیک و سرمایه داری مدرن افراطی کاملاً در هم تنیده اند. اگر این در هم تنیدگی ادامه یافته حتماً به صورت سیستماتیک معناگریزی را به همراه داشته است. وگرنه اگر لختی به بی هدفی و ویرانگری بی دلیلی که این گونه دنبال می کند بنگریم به چاه هولناکی می رسیم که انتها ندارد. معناگریزی در دوجاده موازی دنبال شده است. یک جاده، برجسته کردن معناهای مصادره شده قبلی و پرده برانداختن از منفعت طلبی ای است که در پشت اسامی زیبا دنبال شده است. جاده بعدی قلب معانی و تحمیل آن در قالب های فشاری به جوامع است که تنفر کوری را به دنبال دارد. هر دوی آن را می توان به صورت پراکنده و نیز گسترده در جوامع سرمایه داری دید. نکته معترضه: جوامع سوسیالیستی سالهاست که منقرض شده اند، در واقع از مدتها قبل توسط سرمایه داری تسخیر شده بودند و جشن انقراض آنها تنها پرده پوسیده ای بود که در لحظه آخر برافتاد. در واقع اقتصاد جهان بر پایه سرمایه داری می چرخد، حال فعال باشد یا غیر فعال و جانبی و در خدمت سرمایه داری، مثل جوامعی که خام فروش اند.
گونه تکنولوژیک، یک گونه خطرناک است. ترکیب خودخواهی و معناگریزی گونه ای را می سازد که بی شباهت به ماشین کشتار نیست. این که ما به دیدن این ماشین کشتار در غرب آسیا عادت کرده ایم وجود آن را نفی نمی کند بلکه بیشتر به استیصال ما و تسلیم ما در مقابل وضعیت موجود اشاره دارد. گونه تکنولوژیک ماهیت انسانی را نفی می کند، گونه تکنولوژیک از خود بیزار است چرا که نه به غرایز حیوانی مسلح است که بتواند خطوط کلی را برایش ترسیم کند و نه به معنایی باور دارد که فرای زندگی مادی محرک زندگی برایش بسازد. سیر شتابان مصرف گرایی از وی گونه ای ساخته که در محاصره آشغال هاست. چرا که موتور سرمایه داری که بر مبنای تولید بیشتر، مصرف بیشتر نهاده شده باید آشغال هایی بسازد که سریع بی مصرف شوند تا جا برای محصول بعدی باز کنند. این گونه، خنجر کثیفی را به ریشه خود نشانه رفته است که آن طبیعت است. گونه انسانی از طبیعت برخاسته است، ژنتیک ما حتی با گیاهان هم فاصله چندانی ندارد اما گونه تکنولوژیک دشمن قسم خورده تمام گیاهان، جانوران و محیط های طبیعی است.
بر اساس همان قوانین طبیعی، این گونه منقرض خواهد شد. همین الان هم این گونه توانایی زیادی برای ادامه دادن ندارد. پرچمدار این گونه در آمریکای شمالی متمرکز است. اگر نگاهی به وضعیت انسان در آمریکای شمالی بکنیم، نگاهی که کاملاً علمی و بی طرفانه باشد به نتایج زیادی خواهیم رسید که هیچکدام از آنها خوشبختی نیست، چه در تئوری و چه در عمل. پایه های زندگی این گونه هم اکنون با یک ویروس که توانایی کشندگی خیلی زیادی هم ندارد به لرزه افتاده است و سرمایه داری هنوز مبهوت این بلای ناخواسته است.
آیا گونه بعدی گونه غارنشین خواهد بود؟ خوب این یک شوخی وسط یک بحث جدی است. به نظر می آید (البته نمی توان مطمئن بود) انقراض این گونه با انتقال توانایی به گونه معناگرا اتفاق افتد. گونه معناگرا دیگر نمی تواند پشت اسم معانی زیبا مخفی بماند و در اندرون آن کار دیگر کند. گونه معناگرا باید از پوسته توجیه به درآید، معانی را زندگی کند و حرف نزند، عوارض حال حاضر را بپذیرد و نترسد وگرنه خود نیز به همراه گونه تکنولوژیک منقرض خواهد شد. گونه معنا گرا باید تلاش شبانه روزی را در آینده خود ببیند، تلاشی که به او کمک کند تا از دستاوردهای گونه تکنولوژیک در به تعادل رساندن طبیعت، طبیعت خود انسان و طبیعت جهان، بهره ببرد. مرگ برای همگان اتفاق می افتد، مرگ در جهان طبیعی یک تغییر است نه یک عدم. پس انسان نیز که بخشی از طبیعت است با مرگ دچار یک تغییر می شود و نابود نخواهد شد. اما آن چه که مسلم است تغییر وی در راستای زندگی اش خواهد بود. حال انتخاب با ماست. گونه تکنولوژیک بمانیم و در این بیزاری عمومی سهیم شویم و در همین بیزاری بمیریم یا گونه معناگرای بعدی باشیم که توانایی های تکنولوژی را با خود به همراه دارد؟