
کوتاه سخن آن که در علوم انسانی شالوده مطالعات کنونی ما بر اساس یافتههای علمی زمان مدرن و اروپایی است، هر چند که به زحمت میتوان در مورد علوم انسانی از علم و روشهای علمی معمول سخن گفت و بیشتر باید به خرد و فلسفه توجه داشت.
کوتاه سخن آن که انسانها بخشهای مشترکی دارند، که همانا انسان بودن و آن چیزی است که انسانیت مینامیم. و انسانها بخشهای متفاوتی دارند و آن بخشهای متفاوت است که مشخصات شخصیشان و اجتماعیشان و تمدنشان را میسازد. همین بخشهای متفاوت است که مسیر رشدشان را مشخص میکند و درک همینهاست که برای پیشرفتشان و گذرشان از زمان حال به زمان بهتر ضروری است.
و کوتاه سخن آن که کسی خارج از خود فرد، خود تمدنش، خود تاریخش نمیتواند به آن فرد و اجتماع بنگرد و تجزیه و تحلیل کند و تنها کاری که از علم بر میآید ساخت یک روش علمی است و ساخت یک روش تحقیق و مطالعه است و نه فرای آن.
و کوتاه سخن آن که زمان مدرن که زمان پیشرفت بشر نام گرفته، پیشرفت بشری است که در جهل قرون وسطا غوطهور بوده، زمین برایش تخت بوده، فرشتگان بالدار در آسمانش رژه میرفته اند، بهشت و جهنمش را میخریده و میفروخته، پیغمبرش در بستر مرگ با پوستین فریب داده شده، فر پیغمبری با لمس پدر به پسر قابل انتقال بوده، خدایانش ریخت آدم داشته اند و گاه پشتشان توسط پیغمبرشان به زمین می خورده است. حال این بشر گذشته تاریکش را رها کرده و خود را حیوان ناطق توانمند و ابزارساز مینامد و هنوز حیوانیت برایش یک ارزش است.
کوتاه سخن آن که تعریف تمدن، پیشرفت، انسان، خدا و .... چیزی نیست که جزو بخشهای عمومی بشر باشد. بخشی از این تعاریف پیشفرض اند برای مطالعات بعدی، بخشی انتخاب بشراند برای قدمهای بعدی زندگی اش.
و کوتاه سخن آخر، کسی که خودش، گذشتهاش، پدرش، مادرش و یافتههای انسانیاش را نشناسد با هیچ ابزاری پیشرفت نمیکند. خواه این ابزار مدرنیته باشد خواه هوش طبیعی یا مصنوعی. فحش و ناسزا و لعن و نفرین یا تحسین و آفرین به کسانی که از پنجره پیشرفت خودشان به وی نگریستهاند دردی از وی دوا نخواهد کرد چرا که فرقی نمیکند آنان مغرض باشند یا بیغرض، در هر حال بیفایدهاند.