
جمله طوفانی ای به نظر می آید، از آن بدتر به نظر نشدنی است، اما جز آن چاره ای نیست و در نهایت اتفاق خواهد افتاد، و چرا؟ چون با نفی انسان تنها چیزی که حاصل می شود بن بست است، و بن بست آغاز یک انقلاب است.
پرواضح است که تمام کسانی که در مقیاس های کلان کار می کنند یا مقیاس های جزء را نمی بینند و یا بدتر، آن را انکار می کنند. اما نباید فراموش کرد که بزرگترین اثرات غیرقابل برگشت توسط موریانه ای به وجود می آید که شاید هیچکدام از ما تاکنون به چشم خودمان ندیده باشیم. غفلت از اموری که به نظر جزئی می آیند یکی از شایعترین علل شکست سیستم هاست.
مرور کنیم:
تصاویری از مدارس کپری و غیرکپری جنوب کشور بازنشر می شود. تعداد کمی کودک محزون در کنار یک معلم و یک تخته سیاه. اگر توضیح این عکسها و متن زیر آن را بخوانید فکر میکنید در زاغه ای وسط باتلاق، افرادی در حال غرق شدن اند و در حال جان دادن. اگر عکس را ندیده باشید با همان متن می توانید ساعتها ذکر مصیبت بگویید.
کمی اندیشه کنیم. تصور کنیم پس از یک زلزله خانمان برانداز، افرادی وسط خرابه ها نشسته اند و مبهوت به تل آواری می نگرند که روزی خانه و کاشانه شان بوده است. رفتار شما به عنوان شخص سوم ممکنست دو شکل داشته باشد. یک این که فریاد و فغان سر بدهید و ناله کنید و گریه کنید و عملاً بدبختی آن مردم را توی صورتشان بزنید. در کنارش به زمین و آسمان و خدا و تقدیر هم فحش بدهید و ناسزا حواله کنید. توجه کنید که شما کسی نیستید که دچار این مصیبت شده اید، شما یک نظاره گرید یا مثلاً قرار است کمک کنید. دوم این که کمی در سکوت کنارشان بنشینید، در همان سکوت کمک کنید آوارها را بردارند تا بشود باقیمانده های سالم را پیدا کرد. پس از آن هم کمک کنید تا علیرغم این فاجعه، بدانند که جهان تمام نشده، که توانایی آنها به عنوان یک انسان فراتر از هر گونه بلای طبیعی یا غیرطبیعی است که می تواند رخ دهد. و مهم تر از همه آنها، انسان است که ارزش دارد، تمامی داشته های مادی اش امری گذرا هستند و تنها اوست که می ماند، همان شخصیت یگانه و بی همتایش. و اگر به خداوند معتقد باشید خدا هیچگاه آفریده اش را تنها نمی گذارد.
در یازده آبان ماه سال جاری، عصر ایران ویدیویی از یک روستا در یکی از استانهای ایران منتشر کرد، روستایی که به قول آنها در گوشه ای پرت شده است که بمیرد. گفتگوی ابتدای ویدیو این است:
ما شنیدیم وقتی باران می بارد ارتباط روستا با همه جا قطع می شود، درسته؟
بله.
شما اینجا عقرب گزیدگی هم دارید؟
بله.
خوب اگر آن زمان عقرب گزیدگی اتفاق بیفتد چه می کنید؟
بمیریم.
در ادامه به مشکلات پزشکی این روستا پرداخته می شود.
حقیقت قضیه این است که با این زاویه دید، همه کسانی که در دوران قبل از این دوران که به نام مدرنیته نامیده شده زندگی کردند، بدبخت هایی مادرزاد بودند. آنها بیخود به زندگی ادامه دادند چون نمی فهمیدند. اگر می فهمیدند باید در سایه سیاه افسردگی غرق می شدند، نشدند بس که نفهم بودند. از پیشگیری و درمان که چیزی نمیدانستند و در انبوه بیماری هایشان غوطه می خوردند. چطور آدم بدون چراغ برق، راه های اسفالت، ماشین های براق، خیابان های روشن و سوپرمارکت های رنگین زندگی می کرده است؟ میتوان کلامی را از کتابی خاص! به یاد آورد: و فرعون در قومش ندا داد که ای قوم، این مصر ملک من است و این رودها از زیر پای من رد می شوند، آیا نمی بینید؟ آیا من بهترم یا مردی که پایین تر است؟ چرا دستبند طلا ندارد و چرا فرشتگان دورش حلقه نزده اند؟ او قومش را سبک یافت پس اطاعتش کردند چرا که آنها قومی تبهکار بودند.
به زمان حال برگردیم. آیا قرار است فقر، نداری، کمبود امکانات و ... را انکار کنیم؟ واضح است که خیر. اما قرار است که هیچ امکانات مادی را به شخصیت افراد گره نزنیم، چنان ذکر مصیبت نکنیم که انگاری آنان هیچ ارزشی ندارند و تنها کالاست که به آنها ارزش میدهد. حقیقت قضیه آن است که اگر به موضوع به شکل کالا هم نگاه کنیم این کلان شهرنشینان هستند که فقیرند. آنها دائم از هوایی تنفس می کنند که آلوده به بدترین چیزهایی است که آنها را به مرگی دردناک محکوم می کند. از سبزیجاتی میخورند که ظاهر سالمی دارد اما با فاضلاب تغذیه شده است. به کاری اجباری محکوم اند که حتی توان یک روز سرکار نیامدن بی اجازه را ندارند حتی اگر کار واقعی برای انجام نداشته باشند. زندگیشان محصور در بتن و آهنی است که آسمان آبی را از آنها دریغ کرده است. در فضاهای قوطی کبریتی ای زندگی می کنند که هیچ فضای بازی در کنار خود ندارد. از نظر انسانی در فقری فراتر از فقر مطلق اند. بسیاری از آنها توانایی اداره روزمره زندگی خود را هم ندارند و از پختن غذایی فراتر از تخم مرغ ساده، و یا دوخت و دوزی فراتر از یک دکمه عاجزند. آنها نمیتوانند پیاده یا با دوچرخه به سرکار بروند بس که مسافتها طولانی است. کودک آنها نمی تواند کیفش را به پشتش بیاندازد و تا مدرسه اش با دوستانش راه برود. اصلاً بچه نمیتواند تنها بیرون برود که نه تنها به علت ناامنی است که رد شدن از یک خیابان برای بزرگسال و کودک خود مواجهه با خطری نامشخص است. گویند دست مردمان را تمساح در برکه می خورد و آنها معلول می شوند، حداقل آن تمساح از قوانین طبیعی تبعیت می کند که می توان منطقی برای آن یافت. در حالی که در خیابان های شهر، مجانینی ویراژ میدهند که به طور بالقوه قصد کشتن آنها را دارند، مجانینی که به هیچ عنوان دشمنی شخصی با شهرنشینان ندارند. و به هیچ عنوان فکر نکنید که این امر اغراق است، با نگاهی سطحی به میزان معلولیت (و نه حتی مرگ و میر) در تصادفات شهری می توان درک درستی از قضیه داشت. گویند زنان روستا باید کوزه آب بر سر بگذارند تا آب را به خانه حمل کنند اما هیچ کس به مردمی که گاه بیشتر از بیست کیلو بار را به طور دائم روی شکمشان به این ور و آن ور می برند، غضروف های زانو را نابود می کنند، با همین بار به فشار خون و دیابت دچارند توجهی ندارد، چرا که آنان شهرنشینانی ثروتمندند حتی اگر به دردهای مزمنی دچار باشند که بدون داروهای مسکن یک روز هم دوام نیاورند. اگر اهالی سیستان و بلوچستان، یا کردستان و یا خوزستان و یا کهگیلویه و بویراحمد از توانایی ها و دارایی های حقیقی شان صحبت نمی کنند و آنها را جلوی چشم بقیه به رقص نمی آورند دلیل آن نیست که آن جا برهوت است. پس اگر ذهن جهت دار شده خودمان را از پیشداوری پاک کنیم می فهمیم که چه کسی لایق ترحم است. و اگر آنها به زندگیشان به عنوان یک محرومیت مطلق می نگرند نگرش جهت دار شده ایست که بخش بزرگی اش تقصیر دیگران است. در واقع آن چه که شهرنشینان بیشتر دارند زور است و نادانی است که گاه سر به حماقت می زند.
قدمی بیشتر به عقب برگردیم. تکنولوژی در چه بخشی بزرگترین خدمت را به بشریت کرده است؟ به نظر می رسد در دو بخش انرژی پاک (برق) و سلامت و درمان. تامین آب سالم نیز از دستاوردهای تکنولوژی است و البته هیچکدام از این فناوری ها جدید نیستند. مردم در زمان کهن نیز بلد بودند آب را تصفیه کنند، انتقال بدهند و استفاده کنند و مهمتر از آن این که استفاده ای آنقدر پایدار که همه آحاد طبیعت را دربربگیرد. هنوز قنات ها مایه حیرت مطالعه کنندگان است، هنوز کاریزها پابرجاست، هنوز آبگیرها استفاده می شوند. هیچ چیزی فی نفسه بد نیست، نه کپر، نه چراغ مومی، نه شمع و نه هیچ چیزی که ما آن را دلایل عقب افتادگی می نامیم. هتل کپری قلعه گنج قرار است که بخشی از قطب گردشگری کرمان بشود. کپرها در استانهای گرمسیر بهترین جا برای استراحت باغداران در باغهای خرما هستند. شمع سازی هنوز از رونق نیفتاده و روز به روز جنبه های فانتزی بیشتری می گیرد. پس نفس هیچ چیزی بد نیست. قرار نیست همه مدرسه ها به شیوه مدارس آمریکایی از بتون و آهن درست شود. پس باید به مدارس کپری برگردیم؟ خیر، باید ببینیم مدارس کپری چه اشکالی داشته است؟ چه فوایدی داشته است؟ چه تغییر بهینه ای باید در آن به وجود بیاید؟ چراغهای پیه سوز چه مشکلی داشتند؟ مشکل اصلی آنها دود بود که روی ریه اثر نامطلوبی دارد. اما همین چراغ موشی ممکنست با یک خلاقیت علمی در خیلی جاها کاربرد پیدا کند. و مهمتر از همه، داشتن کپر، چراغ موشی، خانه ساده و البسه کم و محدود انسان را تحقیر نمی کند.
در مورد مسائل پزشکی بهتر است قبل از هر کاری، نگاهی به طرح بهورز بیندازیم، یکی از پیشروترین و مترقی ترین طرح هایی که در زمینه پیشگیری و درمان در مملکت انجام شد. این طرح در سال 1351 اجرایی شد و هدف اصلی این طرح، تربیت و بکارگیری عوامل غیرپزشک برای ارائه مراقبت های اولیه بهداشتی بود. بهورزها از همان روستا انتخاب می شدند، آموزش می دیدند و در ارتباط مستقیم با مرکز بهداشتی درمانی روستایی بودند. تمامی خدمات اولیه بهداشتی، واکسیناسیون، تشخیص و درمان اولیه بیماری های ساده و نیز بهداشت محیط توسط آنان انجام می شد. آنها حتی برای کلرزنی آب روستا نیز آموزش لازم را میدیدند. بهورزها آمار دقیق و ضبط شده ای از تمامی افراد روستا، کودکان، بیماریهای واگیردار و غیر واگیر، داروهای مورد استفاده و غیره داشتند و به طور دوره ای و مشخص، توسط پزشک مستقر در مرکز بهداشتی و درمانی روستایی بازدید می شدند. تعجبی ندارد که این روزها دیگر تمرکزی بر این طرح نیست.
دیپاک چوپرا، نویسنده هندی-آمریکایی ساکن امریکا، کسی است که با تمرکز بر ذهن انسان به عنوان تنها فاکتور تعیین کننده، سعی بر نشان دادن راهی برای آرامش به ذهن هایی است که امروزه در اضطراب خرد کننده ای غوطه ورند. چنین فکری همیشه زیر انتقاد بوده چرا که به نظر می رسد با محوریت قرار دادن فرد، از مسئولیت های اجتماعی غافل است که البته حرف بیراهی نیست. شما در مقابل دشمنتان نمیتوانید با عشق مقابله کنید، آن گونه که دیپاک چوپرا توصیه می کند. اما اگر در کشاکش دهر، روان یگانه و آرامش درونی تان را ببازید، تبدیل به همان خاشاکی می شوید که بر سطح آب آمده است. و به یاد آوریم هنگامی که ساحران توسط فرعون به صلیب کشیده شدند و دست و پایشان خلاف هم بریده شد: برما هیچ زیانی نیست که به سوی پروردگارمان برمیگردیم، به چشمداشتی که گناهان ما را بیامرزد چرا که اولین ایمان آورندگان بودیم.
در یک جمع بندی نهایی، باید گفت همه انسانها به صرف انسان بودن و آفریده خدا بودن آمده اند تا خوشبخت باشند، همان حسی که از درون ماست نه بیرون. آنچه که بیرون است قرار است به درون کمک کند، نه آن که آن را بپوساند و از بین ببرد. هیچ کدام از جوامع انسانی که به نظر ما عقب افتاده می آیند، لفظی که به غایت چندش آور است، عقب افتاده که نیستند هیچ، تنها بازماندگان اصالت بشری اند که پس از انقراض ما مصرف کنندگان بی مصرف، باید بتوانند روی خاکسترهای باقیمانده، ققنوس وار، سر بلند کنند. دوستان من که در گوشه گوشه این خاک، مشغول آفرینش اند، انسانهایی سربلند اند چرا که خیلی از آنها ابتذال مصرف کنندگی این به اصطلاح مدرنیته را دیدند و در دام آن نیفتادند. آنها در اتاقی کوچک دنیایی بزرگ دیدند و دنیایی بزرگتر هم آفریدند چرا در هر خلقتی روحی جاودان نهفته است و تنها آفریده ای که خود می تواند خالق باشد انسان است و این انسان بودن عزیزتر و برتر از هر داشته مادی است که چشم خیلی ها را خیره کرده است. اگر ما توان داریم که کنار آنها، نقشی داشته باشیم به عنوان پشتیبان، خوشا به حال ما و اگر توانایی آن را داریم که به آنها نشان بدهیم که چه دنیای بزرگ و زیبایی است دنیایشان، شاید این بشود دلیل بودنمان. و اگر از سر پسماندهای روانی نهفته در خود و یا نادانی حاصل از زندگی مدرن به چشم تحقیر به آنها می نگریم و آن را در قالب دلسوزی بزک می کنیم بهتر است که هیچ گاه حتی به آنها نزدیک هم نشویم. چرا که آدمی همه جا یکی است، و این سم ممکنست آنها را آلوده کند. و همین سم است که اسم کشورهای پیشرفته، کشورهای در حال توسعه و کشورهای توسعه نیافته را می سازد. و همین سم است که حس تحقیر را به ما در غرب آسیا القا می کند، همین حسی که از ما فراتر از حماقت، کودن هایی می سازد که غارتمان می کنند و جیبمان را می زنند و تحقیرمان می کنند و حتی فرهنگمان را می دزدند و به اسم دیگری به ما قالب می کنند و شکرگزارشان هم هستیم.
شاید امروز باید روزی باشد که انقلاب کنیم، عینکی که به چشممان زده شده را برداریم، به خودمان تکانی بدهیم و جهان را ببینیم همانگونه که هست. نباید فراموش کرد که خلقت به راه خود می رود، خلقت منتظر ما نمی ماند و به خاطر ما و هوس های ما تغییر جهت نمیدهد، هر چه قدر سبک تر باشیم، زودتر روی آب می آییم و حذف می شویم.