
پلان اول روستایی انگلیسی بعد از جنگ جهانی دوم
اساساً این روستا، واقعی نیست و فیلم است. باید پذیرفت. بعد از جنگ جهانی دوم اروپا ورشکسته بود، ارزاق کوپنی بود و بازار سیاه برقرار. طبقه آریستوکرات هم در حال کشیدن نفس های آخر بود. اما بالاخره این فیلم قشنگ است. روستای سبز، مردمان زیبا و مرتب، کشیشی با ذهن باز و بدون پیشداوری، انسانهایی هنوز باورمند. بالاخره این فیلم قشنگ است.
فیلم هایی از این دست، هنوز معنی خانه می دهند. زمانه آنهایی که از محیط کوچک دلشان نمی گرفت. زمانه انسانهایی که خودشان، به خودی خود، یک شهر شلوغ بودند. مثال داستان واره آن را در کتابهای آگاتاکریستی می بینید. داستان های کتاب در روستای سنت مری مید می گذرد. مگر یک روستا چقدر طول و عرض و جمعیت دارد؟ اما هر کدام از افراد این روستا، برخلاف جامعه سرمایه داری فله ای فعلی، برای خود شخصیتی و داستانی داشت، منش و روشی داشت، گذشته و حالی داشت. حتی اسرار خانوادگی ای داشت.
این اجتماعات بشری به تاریخ پیوسته اند، دیگر وجود ندارند. شاید تنها نمای ویترینی آن را بتوان در روستاهای توریستی اروپایی دید، همانها که ثبت یونسکو شده اند. اما آنها مثل خانه های بی روح اند، ساکن ندارند، هویت ندارند، تنها شکلکی زیبا از گذشته ای پرشکوه اند. لوبک آلمان، خاستگاه خانه بودنبروک ها، برنده جایزه نوبل ادبیات توماس مان، شاید به یک کوچه، یک رستوران و یک خانه عقب گرد کرده باشد. از آن شهر پر تلاش و پر صدا چیزی باقی نمانده است. گرچه خانه بودنبروک ها را عاشقانه حفظ کرده اند. طوری که وقتی وارد می شوید فکر می کنید نویسنده الان از در می آید، کتش را آویزان می کند و پشت آن میز تحریر کهنه می نشیند و قلمش روی کاغذ به خش خش در می آید. اما این تنها تصویری است که قلب را فشار می دهد. آنها رفته اند، برای همیشه رفته اند. افراد نقاشی شده بر دیوارهای ساختمان شهرداری هم همینطور.
پلان دوم، یک سخنرانی تکراری
صحنه شلوغ است. هر از چند دقیقه یک نفر متکلم وحده می شود. اما اگر شما از این اجتماع نباشید اول به حد شوک متعجب بعد هم به همان میزان می خندید. خصوصاً اگر از این اجتماع نباشید و اوضاع خطیر را ندانید و فکر نکنید که چنین حماقت هایی چقدر ممکنست آسیب رسان باشد.
آمارهای عجیب، داستان هایی از آن عجیب تر، ادعاهایی مضحک رد و بدل می شوند. جالب آن که کسی تعجب هم نمیکند، کسی دنبال مستند هم نمی گردد، همه پذیرای چنین حماقت نیمه عمومی ای هستند. نقطه مشترک هم این است که همه چیز بد است، خیلی بد است، خیلی خیلی خیلی هم بد است. از صدر تا ذیل.
پلان سوم، صفحه توییتر
یکی از دوستان، مطلب جالبی را رشته توییت کرده است. مطلب در مورد ریاکاری و تزویر است ونیز منفعت طلبی کوتاه مدت شخصی. نه که مطلبش درست نباشد، اما یک جوری سکته دارد.
جمع مردم هیچگاه واجد رذیلت یا فضیلت اخلاقی نیستند. جمع مردم همیشه از متوسط قوانین حاکم بر جوامع انسانی تبعیت می کنند. آن چه که ما رذیلت می نامیم راهکاری است که جمع مردم یافته اند تا به مشکلاتشان غلبه کنند و ادامه دهند. فضیلت اخلاقی هم همینطور است. چرا فضائل اخلاقی در جوامع کهن بیشتر و پیچیده تر دیده می شود؟ چون این جوامع مدت طولانی تری زیسته اند و بسیاری از فضائل اخلاقی را برای زندگی روزمره مفید یافته اند. این فضائل مانده، به اشکال آن مردم شکل یافته و تزئین شده است. نوعی از مهربانی خاص، نوعی از تاب آوری، نوعی از همزیستی و نوعی از حل مشکلات اجتماعی در جای جای جوامع کهن دیده می شود. پس چه شده که در ایران ریاکاری و حفظ منافع شخصی تا این حد قابل توجه شده است؟ البته باید گفت که مطالعه آماری خاصی انجام نشده و این تنها یک برداشت شخصی است.
وقتی در جمعی صداقت با ضرر و زیان همراه باشد ریاکاری حاکم می شود. از قبل از حمله اعراب خبر دقیقی در دست نداریم گرچه آن چه که از تاریخ باقیمانده به یک دیکتاتوری خشن مذهبی و طبقاتی گواهی می دهد. پس از حمله اعراب، هویت جمعی ایرانیان مورد تهدید قرار گرفت و با آن مقابله شد. به زبان بهتر، ایرانی بودن، که یک مفهوم جمعی است، مورد حمله همه جانبه قرار گرفت و تاسی به آن بهایی سنگین داشت. این را کنار شکست های پی در پی ایرانیان بگذارید زمانی سر بلند کردند و رودررو به جنگ پرداختند و تقریباً همه آنها سرکوب شدند. در عین حال آنها که نفوذ کردند، در واقع دروغ گفتند و ریاکاری کردند، توانستند طبقه حاکمه را تغییر دهند و از آن به نفع هویت ایرانی استفاده کنند. این تجربه موفق بوده است و در حافظه جمعی ما باقی مانده است. اما متاسفانه، رسوب های حافظه جمعی با خودآگاهی همراه نیستند به ویژه آن که در این زمانه، آموزش های تاریخی نیز همه جانبه و دقیق نیست. شاید آن زمان جواب داده اما الان باید به خودمان نگاه کنیم و تغییر رویه بدهیم. البته باید یک نکته را هم از نظر دور نداشت، این تغییر رویه، معمول ما نیست پس ما راه و روش درستش را که به کار خودمان بیاید بلد نیستیم. لازم نیست پنجه در روی کسی بیندازیم و همین که قربان صدقه اش نرویم کفایت می کند.
در مورد منفعت طلبی کوتاه مدت شخصی نباید چیزی گفت چرا که تنها نشانه ای است از ازمیان رفتن چسب اجتماعی. واضح است که این خطرناک است اما برداشت شخصی من این است که در صورت تغییر شرایط اجتماع، بازگشت خیلی مشکل نخواهد بود.
پلان چهارم، روزنامه جمهوری اسلامی
سرمقاله جمهوری اسلامی را برایم فرستاده اند، در سایت روزنامه و کانال تلگرامش چک می کنم و اثری از آن نمی بینم. البته خیلی هم تفاوت نمی کند، غم نامه ای است دال بر آن که چهل سال گذشته اما در نقطه صفر مانده ایم.
اگر کسی هنوز آنقدر درگیر روزمرگی های عنکبوتی زندگی نیست شاید بتواند لبخندی بزند. در زمانی که ذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم اثر محمد علی اسلامی ندوشن خوانده نشد و در عوض ادبیات انقلابی مد روز بودند منتظر چه نتیجه دیگری بودید؟ آن هم وسط دنیای سرمایه داری، زمانی که دنیای سرمایه داری، مثل غولی عظیم در حال رشد بود. زمانی که طبقه متوسط غرق در تنعم دوران جدید بود. زمانی که هنوز معنی آزادی اینقدر لوث نشده بود. زمانی که هنوز معنی تازگی در جهان وجود داشت گرچه اگر نیک می نگریستی شروع فساد و تعفن را می دیدی.
جامعه ما نیز، دوان دوان به دنبال دنیای سرمایه داری رفت. شعارها را فراموش کنید، آن چه که اتفاق افتاد را بنگرید. مصرف گرایی لجام گسیخته، تنعم طلبی، زحمت نکشیدن و تن آسانی رویه معمول شد. نه این که قانون نیست ونبود، نه این که قانون گذار مشکل داشت و قانونی درست نمی نگاشت بلکه فراتر از آن، کسی در طلب قانون هم نبود. کسی نمی خواست جلویش مانعی ببیند، همه، همه چیز را می خواستند آن هم هرچه سریع تر. چه تفاوتی میان مردم ایران و آمریکای پیشروی سرمایه داری بود؟ طبقه عامه منظور است.
پلان آخر، جمع بندی نهایی
5 روز پیش جشنواره روستایی شو برگزار شد. روستاها، البته در قالب زنان، در حال نفس کشیدن هستند. زندگی از زنان می آید و از زنان زاده می شود. اگر ژن ایرانی بودنتان خیلی در سطح باشد عاشق احیای قنات ها می شوید. آب برای ایرانیان مثل هواست، مثل یک شوق، مثل یک حس زندگی.
ذات روستا، با ولنگاری مصرف مخالف است. هنوز در روستاها، حرمت نان، حرمت نمک وجود دارد. و ما هنوز روستا داریم و روستایی شو داریم.
فکر میکنم هر چقدر که از روزمرگی این روزها فاصله بگیریم و به روستایی شوها نزدیک بشویم برده ایم.