
انسان در عصر تکنولوژی – بخش اول
می توانیم انسانهای عصر تکنولوژی را به صورت یک انسان عظیم فرض کنیم و اجزای هماهنگ این انسان را مجموعه انسانها بدانیم. بر این اساس، سر این انسان، متفکران عصر تکنولوژی، مخترعان، مکتشفان و اقتصاددانان هستند و بدن آن مصرف کنندگان و کارگران اند. کارگرانی که همچون عصر جدید چارلی چاپلین چیزی از کلیت ماشین نمی دانند و به روند کلی مسلط نیستند. جهت دهندگان عمده اقتصاد دانان هستند که چرخ اصلی را به حرکت در می آورند و بسیاری از دانش ورزان توسط آنها حذف می شوند. تنها دانشی که بتواند نفعی به چرخ اقتصاد برساند وارد فرآیند می شود و بقیه خیلی معصومانه کنار گذاشته می شوند چرا که business is business. و البته که کسی با کسی دشمنی ندارد و همه چیز منطقی است.
بخش فرهنگی انسان در عصر تکنولوژی، برهوت کامل است. این نه در مقایسه با مشرق زمین که در قیاس با خود مغرب زمین هم چیزی جز یک زمین سوخته نیست. زمینی که در فاصله ای کمتر از شست سال سوخته. هنوز شست سال از عصر طلایی سینما نگذشته، همان پنجره ای که می توان از ورای آن راهی که پیموده شده را دید. ادبیات کلاسیک نیز در همین دویست سال اخیر نوشته شده اند، رمانهایی که مردم آن زمان را برای ما به زیبایی تصویر می کنند. مهم نیست که زمان آنها گذشته، مهم آن است که از آن آدمها هیچ نشانی نیست، دقیقاً هیچ نشانی.
مشخصه اصلی فرهنگی انسان در عصر تکنولوژی، دروغ است. دروغ بن مایه و روح حاکم بر فرهنگ و موتور محرکه اصلی این زمان است. کریسمس به عنوان یک جشن کهن و دارای رسوم انسانی نشان داده می شود در حالی که قدمت تاریخی چندانی ندارد. در همین مراسم هزاران درخت قطع می شوند و می میرند تا فقط جهت تزئین چند روزی گوشه اتاق باشند. حقوق بشر، سازمان ملل، دموکراسی، حقوق مردم، آزادی و... تبلیغ می شود که هیچکدام حتی در حد معنای لغوی خودشان هم کاربرد ندارند.
یکی از پیشرفت های خوب عصر تکنولوژی، ارتباطات ارزان است، با ذکر یک نکته مهم که این یک وسیله است و مثل همه وسایل دیگر قابلیت این را دارد که به درستی یا اشتباه به کار گرفته شود. در عصر ارتباطات ما می توانیم از آن چه که در کشورهای دیگر با تکنولوژی پیشرفته تر و رفاه بیشتر می گذرد آگاه شویم. به همان نسبت، آمادگی داریم تا از طرف همین کشورها و با همین تکنولوژی ها تحت بمباران های خبری و جنگ روانی قرار بگیریم. برای مقابله با این آسیب، بعضی با دروغ دیگران را با خود همراه می کنند تا از این نمد کلاهی بسازند، کلاهی که تا دیروز دیگری بر می داشته، آنها بردارند، وگرنه نفس دروغ و سعی در تغییر جلوه حقیقت، یکی است. در واقع در جهان تبلیغات و تکنولوژی، بر اساس اصل بازار آزاد، راستی وجود ندارد و دعوا بر سر منافعی است که حاصل می شود. یکی به زور عریان بر آن چه که هست دروازه می گذارد تا هر چه که می گوید وارد شود، دیگری به تزویر بازار مکاره.
و نکته مغفول بزرگ همین جاست.
در این وسط کسانی که پیرو حقیقت و راستی اند از هر دوسو تحت فشار و محدودیت خواهند بود. و اشتباه نکنیم، این کسان، آدمهایی خاص، برجسته، لایتغیر، قهرمان و .... نیستند. آنها خود ما هستیم در لحظاتی که دنبال حقیقت، پیرو حقیقت و منتشر کننده حقیقت ایم. عملکرد است که وجود خارجی و هویت ذاتی دارد و نه افراد. افراد ظرفی هستند در حال تغییر دم به دم.
حقایق بیرونی را دریافتیم، حال در خود بیندیشیم.
ما انسانهایی هستیم که در عصر تکنولوژی زندگی می کنیم اما همه ما انسان تکنولوژیک نیستیم. تلاش همه جانبه ای بوده و هست که همه ما را تکنولوژیک کند، و این در واقع به معنای آن است که ما را فلج کند، طوری که فقط با ویلچر، آن هم از نوع های تک، قادر به حرکت باشیم وگرنه از جهان حذف شویم (1). شاید تا به امروز، به امروزی که وارد عصر کرونا شده ایم (پساکرونا وجود ندارد) امکان انتخاب نداشتیم، چرا که انتخاب از آگاهی می آید. شاید تا به امروز، اینقدر از نزدیک نفهمیده بودیم که تکنولوژیک شدن، نه استفاده از تکنولوژی برای منافع خاص، چه طاعون سیاهی است. بیاییم و در یک نگاه کلی و دور خودمان را در مملکت خودمان از دیدگاه عصر تکنولوژی ببینیم. ما که هستیم و از کجا آمده ایم؟
ما از زمان مهاجرت آریایی ها به فلات ایران، پارس ها و مادها، آئین مهر پرستی و بعد مزدیسنا آمده ایم. کلان ترین چیزهایی که از آن زمان کهن غبارگرفته مانده، یکتاپرستی، مهرپرستی و باور به اصالت خانواده است. بعد از آن از زیر یورش اسکندر و اعراب و مغول خودمان را بیرون کشیده ایم. این بخش از تاریخ، هنوز به ما نزدیک است. این قسمت را با ادبیات و عرفان از سرگذرانیدیم و عمیق شدیم، گاه چنان در عمق زیستیم که در سطح ما را مرده پنداشتند. این نکته همیشه روستای حیله ور در اسکو را به خاطرم می آورد. روستایی که در حمله مغول، در دل کوه، تالارهایی دو طبقه حفر کرد، راه هوایی برقرار کرد، احشام را در اشکوب زیرین گذاشت و انسانها را در اشکوب زبرین. درب را بست و صبر کرد تا مغول ها بروند و به کوه بخورند و برگردند. مسیر اسکو به کندوان، مسیری بن بست است.
و همچنان یکتاپرست و خداپرست ماندیم.
و به عصر تکنولوژی رسیدیم، از مشروطه.
و خودمان را باختیم، ابتدا ذره به ذره، و بعد به یک باره. و بلبشو شد.
از ابتدای مشروطه همیشه دو بخش غربگرا و مخالف غرب وجود داشته اند. غرب به معنای همه آن چیزی است که دنیای تکنولوژیک با خود می آورد: آزادی فردی، رفاه، علم، پزشکی مدرن و آموزش همگانی مدرن. چیزهایی که در معانی پایه خود نه تنها بد نیستند بلکه همیشه جزو آمال بشری بوده اند و همچنان مانده اند. بخش غربگرا باور داشته که با مشابه غرب شدن، پا در جای پای آنان گذاشتن، مثل آنان حرف زدن و لباس پوشیدن، راهکارهای آنان را در زندگی و مملکت پیاده کردن می توان به خوشبختی رسید. بخش مخالف غرب که تمامی هویت خودش را در خطر می دیده با شدت و خشونت برخورد کرده، درها را بسته، آموزش همگانی را تکفیر کرده، آزادی فردی را به هیچ انگاشته و حتی با پزشکی مدرن هم به مقابله برخاسته است. هیچ کدام از این دو گروه الزاما خادم و خائن، بد و خوب، جنایتکار و قهرمان نبود اند. هر کدام از این اهداف با مقاصد مختلفی دنبال شده است. اما می توان گفت اکثریت آدمها معمولاً به دو طیف کاملاً مجزا و مخالف تقسیم نمی شوند. اکثریت آدمها در میانه بودند اما واقعاً درک درستی از حقیقت در آن زمان وجود نداشت. هنوز میوه های سرمایه داری به بار ننشسته بود، هنوز معلوم نبود این شعارهای زیبا در عمل ره به کجا می برند. اما با در نظر گرفتن این حقیقت که از خود بیگانه شدن ضرر مطلق است، هم اکنون ما با این ضرر مطلق زانو به زانو، رو به هم نشسته ایم.
در عصر تکنولوژی، ممکنست همه ما انسان تکنولوژیک نباشیم، وابسته کامل به تکنولوژی نداشته باشیم، هنوز توانمندی های انسانی مان به ورشکستگی مطلق نرسیده باشد. اما از نظر روان، از نظر روح و از نظر معنویت با سرعتی باورنکردنی به آخر خط نزدیک شده ایم یا می شویم. ما انسانهایی غرق در کینه، نفرت و حسرت.
ما حق داریم کینه داشته باشیم، حق داریم متنفر باشیم، حق داریم حس حسرت داشته باشیم اما غرق شدن در اینها، غرق شدن در کوری ای که چنین کینه ای به دنبال می آورد، فراموش کردن آن چه که بودیم حق ما نیست، اصلا حق ما نیست. ما زیر خط فقر معنویت دست و پا می زنیم روز تا شب و به دنبال تخته پاره ای خارج از خودمان می گردیم تا به آن آویزان شویم و لختی از این خفه شدن هر لحظه رهایی یابیم. این حق ما نیست. این برگرفته از میراث ما نیست و این ارثی نیست که برای فرزندانمان می گذاریم. این حق ما نیست.