
دکتر مرتضی مطهری درکتاب حقوق زنان در اسلام از منتسکیو، ولتر و ... یاد می کند. ایشان متذکر می شود که اینان کسانی بودند که مفهوم حقوق بشر را بیان کردند و آن را در جامعه بشری گسترش دادند. اشکال این قضیه کجاست؟
اشکال خیلی خاصی ندارد، فقط چندهزار سال قبل هخامنشیان فقط آن را بیان نکردند که عمل هم کردند، حتی سنگ نبشتههایش هم موجود است. اما ولتر و دوستان تنها بیان کردند و هم اکنون جهان در آتش زیرپاگذاشتن حقوق بشر می سوزد، چرا که در جهان حاضر بشر آسیایی به اندازه بشر اروپائی و آمریکائی حقوق ندارد. اینقدر این حقیقت فاحش است که دیگر نیازی به مثال زدن نیست.
کتاب 18 پند از مولانا، به قلم هاکان منگوچ، موزیسین ترک، در ایران ترجمه و منتشر شد. آیا کار بدی است؟ به هیچ عنوان، فقط توجه کنید که مولانا با اندکی اغماض، افکارش را فقط به زبان فارسی گفته، آقای منگوچ ترک زبان است و کتابها را به زبان انگلیسی نوشته و خانم پورعلی به فارسی ترجمه کرده است. خود نویسنده رئیس آکادمی صوفی است که زیرمجموعه دانشگاه آمریکایی گیرنه است. این مجموعه را با هیچ چسبی نمیتوان به هم چسباند، مگر آن که به استفاده ابزاری فکر کنیم. چون منش، خط فکر، عرفان نظری و عملی و کل زندگی مولانا هیچ ربطی به مجموعه فوق ندارد. در نتیجه برای ما خواندن این کتاب شاید تنها به درد بررسی نفوذ فکری مولانا بخورد. اما توجه کنید که به غیر از این کتاب، چند کتاب دیگر هم از این نویسنده ترجمه و منتشر شده، و حتماً در این اوضاع ناخوشایند مالی کتاب، فروش دارند وگرنه کسی برای قفسه کتابفروشیها، کتاب ترجمه نمی کند.
می شود این کوتاهسخن را ادامه داد و از اطراف و اکناف مثال آورد. اما طولانیکردن سخن، به حقانیت آن چیزی اضافه نخواهد کرد.
نکته بعدی را در یکی از مقالات مجله اینترنتی سویه می توان یافت. در مقاله از وطن تا فرزندانش، در باب ایران و معنایش به یک سوال همراه با جوابش برخورد می کنیم: آیا ما گذشتهای پرشکوهتر از دیگران داریم؟ نه نداریم و انسانهای متوسطی هستیم و باید این را قبول کنیم و شکست را بپذیریم تا بتوانیم جلو برویم.
به نظر جملات درستی می رسد که از پایه غلطهای فاحش دارد. گذشته پرشکوهتر به چه معنی است؟ شکوه چه معنی دارد؟ اگر شکوه معنی جلال و ... دارد که باید جواب مثبت باشد چون ایران اولین امپراطوری جهانی را تاسیس کرده است. اما اگر سوال این است که این شکوه به ما چه؟ همینقدر این شکوه به ما ربطی ندارد که برتریطلبی جهان تکنولوژیک به ما ربطی ندارد، پس جهان تکنولوژیک با توانمندی زیادش هم شکوهی ندارد که به آن ببالد. دوم این که ما انسانهای متوسطی هستیم. آیا ابرانسان وجود دارد؟ اگر ابرانسان وجود دارد که در گذشته ما کوروشی هست که به گواهی تاریخِ مخلوط با اسطوره، یک ابرانسان بوده، اگرهم ابرانسان وجود ندارد همه انسانها متوسط اند، چه مای قدیم، چه مای جدید و چه انسانهای تکنولوژیک. سرجمع گزارههای فوق یک چیزی می شود مثل کتابهای انگیزشی که به move on توصیه می کنند.
اما یک حقیقت در این میان هست که علیرغم تکیهاش بر واقعیت محض، نادیده گرفته می شود. نوع بشر همهجا یکسان است، اگر نوع بشر جایی جلوتر رفته معلول تاریخ و جغرافیایش بوده، یعنی زمانی طولانی بر او گذشته، در جغرافیایی که به او اجازه یکجانشینی، ریشه دار شدن و رشد انسانی داده است. یکی از این مراکز ایران بوده، محدوده جغرافیایی ایران، از آناتولی تا شمال کوههای هندوکش، حقیقتی که قابل کتمان نیست.
آیا این حقیقت مایه برتری است؟ خیر، انسانها به هم برتری ندارند، در ضمن به هم وصل اند، شعر سعدی یک شعار برای نوشتن روی دیوار نیست که سعدی و زمانه سعدی با این مدل شعارزدگی میانه ای نداشته است:
بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
حالا ما باید چه کنیم؟
مشکل ما این نیست که حقوق بشر را که گفته، بیان کرده، دنیا مدیون کی هست، ما شکست خوردیم، نخوردیم، متوسطیم، بالاییم، پایینیم. مشکل ما این است که آن چه که دستاورد داشتیم، آن چه که میراث ما بوده را از دست داده ایم و برای این سوال که چرا و چگونه این اتفاق افتاد هنوز جواب درستی نداریم. ما نمی توانیم به این سوال پاسخ بدهیم که چطور ناصرخسرو و سعدی آن همه مسافرت کردند و جغرافیای ایران را دیدند اما در سفرنامه آقای فروغی به اروپا برای آن عهدنامه کذایی می بینیم که ایشان قزوین و رشت را هم درست نمیشناخته در حالی که او انسانی ادیب، درس خوانده، روشنفکر و باهوش است. آنقدر از این دست سوالات داریم که هر انسانی به راحتی سرسام میگیرد.
بدترین نکته این مشکل این است که کشف مجدد یک ابزار توسط ابزارساز، که با آن طیف وسیعی از ابزارهای دیگر را ساخته، به درد ابزارساز نمی خورد. چون آن را مجدد گم میکند، از دست میدهد و بلااستفاده میگذارد چرا که نمیداند اصلی را کجا گم کرده.
و کجا گم شدیم؟
و واقعاً کجا؟