
وقتی واژه «اداری» را میشنویم، معمولاً چه چیزهایی به ذهنمان میآید؟ نامه، فرم، بخشنامه، امضا، سلسلهمراتب، پست سازمانی و فرایندهای طولانی. در زبان روزمره، «کار اداری» حتی گاهی مترادف کاری زمانبر، کاغذی و دور از نتیجه شده است.
اما تاریخچه واژه انگلیسی administrative روایت متفاوتی دارد. روایتی که اگر آن را جدی بگیریم، میتواند نگاه ما را به مفهوم «نظام اداری» و مأموریت سازمان اداری و استخدامی کشور تغییر دهد.
واژه administrative از فعل لاتینی administrare گرفته شده است. این فعل از دو جزء تشکیل شده است:
ad به معنای «بهسوی»، «در جهت» یا «برای»؛
ministrare به معنای «خدمتکردن، رسیدگیکردن و یاریرساندن».
واژه minister نیز در زبان لاتینی در اصل به معنای «خدمتگزار، دستیار یا مأمور» بوده است. بنابراین، معنای اولیه administrare چیزی نزدیک به «در خدمت انجام کاری بودن»، «رسیدگیکردن» و «ساماندادن امور از جانب دیگری» بوده است.[۱]
این واژه در زبان لاتینی بهتدریج معانی گستردهتری پیدا کرد: کمککردن، هدایتکردن، سرپرستی، مدیریت، کنترل و اجرای امور. از همین فعل، واژه administratio ساخته شد که معانی «یاری، همکاری، هدایت و مدیریت» را دربر میگرفت.[۲]
فعل لاتینی administrare در حدود قرن دوازدهم به صورت aministrer و سپس administrer وارد زبان فرانسوی شد و در اواخر قرن چهاردهم به شکل administer وارد زبان انگلیسی شد. در آن زمان، این واژه به معنای «مدیریت و رسیدگی به امور بهعنوان مباشر یا کارگزار دیگری» به کار میرفت.[۳]
صفت administrative نیز در قرن هجدهم در زبان انگلیسی رواج یافت و به اموری اطلاق شد که با اداره و مدیریت، بهویژه اداره امور عمومی، ارتباط داشتند.[۴] همزمان با شکلگیری دولت مدرن، وزارتخانهها و دستگاههای دائمی اجرایی، این واژه بهتدریج با ساختارها، فرایندها و نهادهای مسئول اجرای سیاستهای عمومی پیوند خورد. در زبان فرانسوی نیز کاربردهایی مانند «اقدام اداری» و «قدرت اداری» از سال ۱۷۹۰ ثبت شده است.[۵]
البته ریشه تاریخی یک واژه، بهتنهایی تعریف امروزی آن را تعیین نمیکند؛ اما میتواند معنایی را که در جریان تحولات نهادی کمرنگ شده است، دوباره پیش چشم ما قرار دهد. در اینجا، آن معنای بنیادین چیزی جز خدمت از طریق ساماندهی امور نیست.
اگر اداره در معنای اصیل خود با خدمت، رسیدگی و ساماندهی پیوند دارد، میتوان پرسید:
آیا نظام اداری را باید بر اساس تعداد ساختارها، مقررات، سامانهها و گزارشهایش ارزیابی کرد یا بر اساس توان آن در حل مسائل مردم و ایجاد ارزش عمومی؟
این پرسش تفاوت میان «ادارهکردن» و «دیوانسالاریکردن» را آشکار میکند. ممکن است یک دستگاه دارای ساختار مصوب، نیروی انسانی کافی، سامانههای متعدد، دستورالعملهای دقیق و گزارشهای منظم باشد؛ اما شهروند همچنان برای دریافت یک خدمت میان واحدها و سامانهها سرگردان بماند.
در چنین وضعیتی، اجزای اداری وجود دارند، اما معنای اصلی اداره محقق نشده است؛ زیرا آنچه سامان یافته، ممکن است تشکیلات درونی دستگاه باشد، نه مسئله مردم.
نظام اداری زمانی کارآمد است که ساختار، نیروی انسانی، فرایند، فناوری، داده و بودجه را در جهت تحقق مأموریت عمومی هماهنگ کند. بنابراین، اصلاح نظام اداری تنها به معنای کوچک یا بزرگکردن ساختار دولت نیست؛ بلکه به معنای افزایش ظرفیت دولت برای انجام درست مأموریتها و ارائه خدمات باکیفیت است.
مأموریت سازمان اداری و استخدامی کشور بسیار گستردهتر از صدور مجوز استخدام، تصویب نمودارهای سازمانی یا تنظیم مقررات کارکنان است.
براساس مأموریتهای مصوب، این سازمان وظیفه سیاستگذاری، برنامهریزی، راهبری، هماهنگی و نظارت بر حوزههایی مانند ساختارهای سازمانی، سرمایه انسانی دولت، برنامهریزی نیروی انسانی، فرایندهای سازمانی، اصلاح سیستمها و روشها، دولت الکترونیکی، مدیریت دانش، جبران خدمات، سلامت اداری، طبقهبندی مشاغل، مدیریت و ارزیابی عملکرد و صیانت از حقوق شهروندان و کارکنان را بر عهده دارد. طراحی و استقرار نظامهای اداری مورد نیاز برای تحقق برنامههای توسعه و راهبری اثربخشی و بهرهوری نظام اداری نیز در همین مجموعه مأموریتها قرار دارد.[۶]
وجه مشترک تمام این وظایف چیست؟
وجه مشترک آنها افزایش ظرفیت دولت برای خدمتکردن است.
از این منظر، سازمان اداری و استخدامی را میتوان «سازمانِ سازمانها» دانست؛ نهادی که مسئولیت آن فقط اداره کارکنان دولت نیست، بلکه باید توان نهادی دستگاههای اجرایی را برای تحقق مأموریتهایشان ارتقا دهد.
اگر سازمان برنامه و بودجه منابع را به اولویتهای کشور پیوند میدهد، سازمان اداری و استخدامی باید اطمینان حاصل کند که دولت از ساختار، فرایند، نیروی انسانی، شایستگی، داده و سازوکار اجرایی مناسب برای تبدیل این منابع به نتیجه عمومی برخوردار است.
بازگشت به معنای اصیل administrative میتواند پنج حوزه اصلی مأموریت سازمان را از زاویهای تازه بازتعریف کند.
ساختار سازمانی وسیلهای برای توزیع مسئولیت و تحقق مأموریت است. بنابراین، کیفیت ساختار را نباید صرفاً با تعداد معاونتها، ادارات کل، واحدها و پستهای آن سنجید.
پرسش اصلی باید این باشد:
آیا ساختار دستگاه، ارائه خدمت و حل مسئله عمومی را تسهیل میکند؟
ممکن است ساختاری از نظر ضوابط تشکیلاتی کامل باشد، اما میان واحدهای آن تعارض مأموریت، موازیکاری، گسست اطلاعاتی یا ابهام مسئولیت وجود داشته باشد. چنین ساختاری روی کاغذ منظم است، ولی در عمل نمیتواند خدمت را بهصورت یکپارچه ارائه کند.
اصلاح ساختار زمانی معنا پیدا میکند که بر مبنای مأموریت، زنجیره ارزش عمومی و مسیر دریافت خدمت بازطراحی شود.
مجوز استخدام صرفاً اجازه افزودن تعدادی نیروی جدید به دستگاه نیست. هر استخدام باید پاسخی به یک نیاز مأموریتی مشخص باشد.
پرسش درست این نیست که «دستگاه چند نفر نیرو کم دارد؟»؛ بلکه باید پرسید:
دستگاه برای انجام کدام مأموریت، ارائه کدام خدمت و حل کدام مسئله عمومی به چه شایستگیهایی نیاز دارد؟
این تغییر نگاه، برنامهریزی نیروی انسانی را از محاسبه تعداد کارکنان به سمت مدیریت شایستگی، آیندهنگری مشاغل و استقرار درست نیروی انسانی هدایت میکند. در این رویکرد، نیروی انسانی هزینه اداری تلقی نمیشود؛ بلکه یکی از اصلیترین ظرفیتهای تحقق سیاست عمومی است.
الکترونیکیکردن یک فرایند پیچیده، الزاماً آن را اصلاح نمیکند. اگر استعلام غیرضروری، تأییدهای متعدد، مدارک تکراری و مسئولیتهای مبهم بدون بازطراحی به سامانه منتقل شوند، فقط شکل دیجیتال همان دیوانسالاری پیشین ایجاد خواهد شد.
اصلاح فرایند باید با شناسایی «اصطکاکهای خدمت» آغاز شود:
مردم در کدام مرحله معطل میشوند؟
چه اطلاعاتی چند بار از آنان درخواست میشود؟
کدام تأیید یا استعلام ارزش مشخصی ایجاد نمیکند؟
در کدام نقطه، مسئولیت میان دستگاهها گم میشود؟
کارکنان خط مقدم در کجا اختیار یا اطلاعات کافی ندارند؟
به این ترتیب، تحول اداری به جای تمرکز صرف بر گردش مکاتبات، بر تجربه شهروند و توان کارکنان ارائهدهنده خدمت متمرکز میشود.
تعداد جلسات، بخشنامهها، دورههای آموزشی، سامانهها و اقدامات انجامشده، اطلاعات مدیریتی لازماند؛ اما بهتنهایی عملکرد را نشان نمیدهند.
عملکرد واقعی زمانی مشخص میشود که بدانیم این فعالیتها چه تغییری در کیفیت خدمات، زمان ارائه، هزینه، رضایت مردم، بهرهوری کارکنان یا تحقق مأموریت دستگاه ایجاد کردهاند.
اگر مفهوم اداره با خدمت پیوند دارد، ارزیابی عملکرد نیز باید بتواند به این پرسش پاسخ دهد:
فعالیتهای دستگاه چه ارزش قابلسنجشی برای مردم و جامعه ایجاد کردهاند؟
سازمان اداری و استخدامی برای تصمیمگیری درباره ساختار، نیروی انسانی، مشاغل، فرایندها، خدمات و عملکرد دستگاهها به دادههای دقیق، یکپارچه و بهنگام نیاز دارد.
اگر داده مربوط به پستهای سازمانی، کارکنان، مأموریتها، خدمات، فرایندها و شاخصهای عملکرد ناقص، ناسازگار یا دیرهنگام باشد، تصمیمگیری درباره اصلاح نظام اداری نیز به قضاوتهای موردی و گزارشهای غیرقابلاتکا وابسته میشود.
بنابراین، حکمرانی داده موضوعی جانبی یا صرفاً فناورانه برای سازمان نیست. این حوزه، زیرساخت تحقق مأموریت اصلی آن است. داده معتبر باید امکان دهد رابطه میان عناصر زیر دیده و تحلیل شود:
مأموریت ← ساختار ← شغل ← نیروی انسانی ← فرایند ← خدمت ← نتیجه عمومی
بدون این پیوند، ممکن است ساختارها، مجوزهای استخدامی، سامانهها و ارزیابیهای عملکرد هرکدام جداگانه مدیریت شوند، بیآنکه تصویری منسجم از ظرفیت واقعی دولت به دست آید.
بازگشت به ریشه واژه administrative ما را به یک معیار ساده اما مهم میرساند: هر اقدام اداری باید در نهایت به بهبود توان دولت برای خدمت منجر شود.
بر این اساس، هنگام تصویب یک ساختار، تدوین یک بخشنامه، صدور مجوز استخدام، طراحی یک سامانه یا تعیین شاخص عملکرد باید پرسید:
این اقدام کدام مسئله را حل میکند؟
کدام مانع ارائه خدمت را از میان برمیدارد؟
چه تغییری برای مردم یا کارکنان خط مقدم ایجاد میکند؟
نتیجه آن چگونه و با چه دادهای سنجیده خواهد شد؟
آیا ارزش ایجادشده از هزینه و پیچیدگی جدید بیشتر است؟
سازمان اداری و استخدامی کشور میتواند با نهادینهکردن این پرسشها، اصلاح نظام اداری را از مجموعهای از اقدامات پراکنده به یک برنامه منسجم برای افزایش ظرفیت حکمرانی تبدیل کند.
ساختار، فرایند، مقررات، کارکنان، فناوری و داده اجزای ضروری نظام اداریاند؛ اما هیچیک بهخودیخود هدف نیستند. ارزش آنها زمانی آشکار میشود که دولت را قادر کنند مأموریتهایش را بهتر انجام دهد، مسائل عمومی را حل کند و خدماتی قابلاعتماد، عادلانه و باکیفیت ارائه دهد.
شاید بازگشت به ریشه یک واژه بتواند مأموریت یک سازمان را نیز روشنتر کند:
ادارهکردن، در معنای اصیل خود، یعنی ساماندادن امور برای خدمت.
بر همین اساس، مأموریت بنیادین سازمان اداری و استخدامی کشور را میتوان چنین صورتبندی کرد:
ساختن دولتی که توان خدمتکردن داشته باشد؛ دولتی با مأموریت روشن، ساختار متناسب، نیروی انسانی شایسته، فرایندهای روان، دادههای معتبر و عملکردی قابلسنجش.
۱. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. “Administrative: Word Origin.” www.oxfordlearnersdictionaries.com
۲. Online Etymology Dictionary. “Administration: Origin and Meaning.” www.etymonline.com
۳. American Heritage Dictionary. “Administer: Etymology.” ahdictionary.com
۴. Online Etymology Dictionary. “Administrative: Origin and Meaning.” www.etymonline.com
۵. Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales. “Administratif: Étymologie et histoire.” www.cnrtl.fr
۶. مصوبه شماره ۷۹۲۰۵۴ مورخ ۱۳۹۵/۰۷/۲۷ شورای عالی اداری درباره تشکیل سازمان اداری و استخدامی کشور و سازمان برنامه و بودجه کشور.
برچسبهای پیشنهادی ویرگول:
نظام اداری، سازمان اداری و استخدامی کشور، اصلاح نظام اداری، خدمات عمومی، حکمرانی داده، سرمایه انسانی، تحول اداری، دولت هوشمند