به باور من، تصویر دولت در ذهن مردم، بیش از آنکه با برنامهها و گزارشهای ما شکل بگیرد، حاصل تجربه روزمره آنها از دریافت خدمات است.
شهروندی که اطلاعات یکسانی را چند بار ارائه میکند، برای جابهجایی یک مدرک میان دو دستگاه رفتوآمد میکند یا دلیل رد درخواست خود را نمیفهمد، براساس همین تجربهها درباره عملکرد دولت قضاوت میکند.
البته قرار نیست همه درخواستها با پاسخ مثبت مواجه شوند. گاهی پاسخ «نه» است؛ گاهی «هنوز نه» و گاهی برای تصمیمگیری به اطلاعات بیشتری نیاز داریم.
اعتماد با دادن همیشگی پاسخ دلخواه مردم ساخته نمیشود؛ بلکه از شفافیت (Transparency)، پاسخگویی (Accountability)، ثبات در رفتار و برخورد انسانی در مسیر رسیدن به پاسخ شکل میگیرد.
و این مورد آخر اهمیت زیادی دارد.
اولویتدادن به مردم در فرایندها
مدیران در بخش عمومی گاهی چنان بر فرایندها متمرکز میشوند که فردی را که درگیر آن فرایند است، فراموش میکنند. ما اصطلاحات اختصاری را میشناسیم، مقررات را میفهمیم و میدانیم چرا انجام یک کار به چند جلسه و تأیید نیاز دارد. اما کسی که روبهروی ما نشسته، ممکن است هیچیک از اینها را نداند.
وظیفه ما فقط شناخت سازوکار اداری نیست؛ باید به مردم کمک کنیم مسیر خود را در آن پیدا کنند.
از نگاه من، حکمرانی دادهمبنا (Data-Driven Governance) باید به همین هدف کمک کند: اینکه دستگاهها با استفاده مسئولانه از داده، نیاز مردم را بهتر بشناسند، مراحل غیرضروری را کاهش دهند و خدمات را بهموقع ارائه کنند.
تعیین مالک داده (Data Owner) و ناظر داده (Data Steward)، ارتقای کیفیت داده (Data Quality) و ساماندهی تبادل اطلاعات، باید در نهایت به تجربهای بهتر برای مردم منجر شود. شهروند باید نتیجه این اقدامات را در کاهش مراجعه، حذف درخواستهای تکراری و روشنترشدن مسیر دریافت خدمت احساس کند.
از انتظار برای درخواست تا ارائه خدمت پیشدستانه
یکی از جلوههای این تحول، خدمات پیشدستانه (Proactive Public Services) است؛ یعنی دستگاه اجرایی با تشخیص یک رویداد یا نیاز، در چارچوب قانون و با رعایت حقوق افراد، ارائه خدمت را آغاز کند یا امکان دریافت آن را به فرد اطلاع دهد.
برای مثال، با ثبت تولد کودک میتوان خانواده را از خدمات مرتبط و شرایط دریافت آنها آگاه کرد. پیش از پایان اعتبار یک مجوز نیز میتوان به دارنده آن اطلاع داد و با استفاده از اطلاعات معتبر موجود، مراحل تمدید را کاهش داد.
در این رویکرد، بخشی از بار یافتن خدمت، شناخت مقررات و پیگیری مراحل اداری از دوش مردم برداشته میشود.
اما پیشدستانهشدن خدمات، به داده معتبر و مسئولیت روشن نیاز دارد. باید بدانیم داده چقدر بهروز است، چه کسی مسئول کیفیت آن است، استفاده از آن برای چه منظوری مجاز است و اگر خطایی رخ داد، چه کسی پاسخگو خواهد بود. مردم نیز باید بتوانند دلیل تصمیم را بفهمند و اطلاعات نادرست را اصلاح کنند.
شنیدن مردم، پیش از تصمیمهای دشوار
این نگاه، برداشت من از مشارکت شهروندی (Citizen Engagement) را نیز تغییر میدهد. مشارکت نباید فقط زمانی آغاز شود که دولت به نظر مردم نیاز دارد. اعتماد باید پیش از مطرحشدن پروژه بحثبرانگیز و پیش از تصمیم دشوار شکل گرفته باشد.
در طراحی خدمات نیز باید پیش از تعیین فرایندها و ساخت سامانهها، تجربه مردم را بشنویم: کجا سردرگم میشوند؟ کدام اطلاعات را مکرر ارائه میکنند؟ چه کسانی با وجود نیاز، از دریافت خدمت جا میمانند؟
خدمات پیشدستانه زمانی ارزشمندند که شناخت حاصل از داده، با شنیدن تجربه و خواسته مردم همراه شود.
اعتمادسازی در هر تعامل
مردم به همان اندازه که به یاد میآورند یک نهاد چه کاری انجام داده است، احساسی را هم که در آنها ایجاد کرده به خاطر میسپارند.
هر پیام سامانه، هر درخواست مدرک، هر پاسخ به اعتراض و هر مراجعهای که ضرورت آن حذف میشود، در شکلگیری این احساس سهم دارد.
برای من، معیار موفقیت حکمرانی دادهمبنا این است که مردم کمتر سردرگم شوند، زودتر از حقوق خود مطلع شوند، خدمات را آسانتر دریافت کنند و هنگام بروز خطا، مسیر روشنی برای اصلاح و پیگیری داشته باشند. اعتماد عمومی (Public Trust) از همین تجربهها شکل میگیرد.
مردم ممکن است نام حکمرانی داده را ندانند؛ اما نتیجه آن را در کیفیت خدمات و احترامی که تجربه میکنند، احساس خواهند کرد.