
نادر نینوایی-هنوز آفتاب نزده، از خانه راه میافتم به سمت فرودگاه مهرآباد. داوود، یکی از هماهنگکنندگان برنامه، همراهم میشود. ترافیک سنگین و همیشگی اتوبان کرج-تهران و سپیدهای که نمنمک میزند. جمعی حدوداً بیستنفره از خبرنگاران هستیم که برای بازدید از جشنواره اقوام راهی گرگان میشویم.
به فرودگاه میرسیم و دیدن همکاران قدیمی و باز شدن سر درد و دلها و خاطرات سفرهای قبل. پرواز پنجاه دقیقهای طول میکشد. هواپیما کوچکتر از مدلهایی است که پیشتر دیدهام. صندلیها به هم چسبیده و فشردهاند. مسیر تردد بین دو صندلی هم آنقدر تنگ است که بهسختی میشود آدمی از آن بگذرد و میمانم که خدمه چگونه میخواهند میز غذا را از آن عبور دهند.
کمی بعد، یکی از خدمه با میز چرخدار باریکی وارد میشود. میزها کمعرض است و خدمه در عبور مویی از کنار صندلیها کارکشته. وزیر گردشگری هم در پرواز حضور دارد، البته جلو نشسته و خیلی نمیبینمش. همان بهمحض رسیدن به گرگان هم راهش را جدا میکند و میرود.
سوار اتوبوس شده و راهی جنگل قرق میشویم. چهل کیلومتری تا جنگل راه است. دو راهنمای گردشگری، یکی خانم و دیگری آقا که از قضا زن و شوهر هم هستند، همراهیمان میکنند.
از پنجره اتوبوس به مناظری مینگرم که یکی پس از دیگری به عقب پرتاب میشوند. درختها رخت پاییز بر تن کردهاند و رنگ برگها به نارنجی میزند. روی کوههای دوردست اندکی برف نشسته و ابرها روی دشت فراخ پیرامون سایه گستردهاند.
درختان اکالیپتوسی که در دو سوی جاده رخ مینمایند، به فکرم میبرند که مگر نه این درخت سازگار و بومی نواحی جنوبی و خوزستان است، پس اینجا چه میکند؟ از راهنمای گردشگری که همراهمان است، همین را میپرسم. توضیح میدهد که در دهه چهل و پنجاه شمسی این درختان را به اینجا آورده و کاشتهاند برای مقابله با پشه که بلای جان شده بوده و البته که جواب هم داده و حالا خبری از پشه نیست.

چند کیلومتر جلوتر، جنگل خزانزده رخ مینماید. وارد جنگل قرق میشویم؛ جنگلی که پنجاه هکتار آن برای احداث موزه روستایی اختصاص یافته. قرار بر این است که تا آخر سال موزه روستایی راهاندازی شود، اما فعلاً نیمهکاره است.
از ورودی موزه، زیباییهای جنگلهای هیرکانی جلوه میفروشد. هر برگی به رنگی، از زرد ملایم تا قرمز سوخته، کف جنگل هم با همین برگهای رنگی فرش شده. صدای پرندگان در میان شاخهها میپیچد. قطعهای از بهشت است اینجا؛ بکرتر و دستنخوردهتر از جنگلهای مازندران و گیلان.
کمی جلوتر، خانه نپار قرار گرفته. برای آشنایی بیشتر بازدیدکنندگان با زندگی روستایی، نپار خانهای است بدون دیوار، با پایههای بلند و در دو طبقه. فلسفه وجودی نپار هم در نوع خود جالب است. راهنمای گردشگریمان میگوید در فصل برداشت، نیاز به مراقبت دائمی از محصول بوده و در این موعد، کشاورزان برای مراقبت از محصول کنار مزرعه مانده و در نپار استراحت و، یا به اصطلاح محلی، شومان یا شبانی میکردند.
آنسوتر نمونهای از خانه چوبی مازنی و چند خانه دیگر هم به چشم میخورد. قرار است تعداد خانههای روستایی بازسازیشده به بیستودو مورد برسد تا موزه تکمیل شود؛ خانههایی که هر یک راوی گوشهای از سبک زندگی و فرهنگ مردمان شمال کشور است.

باز هم پیش میرویم. درست در وسط جنگل و در میدانگاهی خالی از درخت، بساطی به پا کردهاند. روی منقلهای چای، آتشی دم گذاشتهاند. پیرمردی دوتار مینوازد و آهنگ «جوم نارنجی» را زیر لب زمزمه میکند. آنسوتر، بساط کباب، بلال کباب و دمنوشهای آویشن و پونه که در پوست نارنج سرو میشود هم به راه است.
کمی هم نان محلی میخورم؛ نانی ضخیم و با طعم ملایم. سرآشپزی که آنجا مستقر شده، در ظرفی سرشار از روغن چیزی شبیه به فلافل را قالب زده و سرخ میکند. نام خوراک را میپرسم. میگوید کوکویی است؛ ترکیب برنج و شیر که در روغن سرخ شده و رویش خاک قند میزنند. یک جور شیرینی است که طعم خوبی هم دارد. میشود دانههای ریز برنج را زیر دندان حس کرد و چاشنی شیر و شکر را.
وزیر هم برای بازدید میآید و استقبال گرمی میشود. وعدهها برای ایجاد موزه روستایی و توسعه گردشگری و شرح شاهنامهها در وصف اقداماتی که برای توریسم مملکت انجام شده و حتماً باید به اطلاع وزیر رسانده شود.
در مسیر بازگشت به سوی اتوبوس، از قرق اختصاصی منابع طبیعی هم بازدید میکنیم. گوزنهای قرمز یا همان مرالهایی که شاخهایشان از دو سو در هم پیچ خورده است. فصل گاووانگی است و نزدیک شدن به مرالها در چنین فصلی خالی از خطر نیست، اما خطر کرده و کمی جلو میرویم.

جثه مرال بزرگتر از آن چیزی است که تصور میکردم و موقع حرکت، عضلاتشان به لرزه میافتد. دو تا شاخهای پیچوتابخورده بزرگ دارند. یک نر بالغشان شاخهای کوچک... بیست مرال در محوطه هست، اما فقط سه تا را میبینیم.
راهنما میگوید در فصل گاوبانگی، مرالها، مرالهای نر، برای پیدا کردن جفت و خودنمایی فریاد میکشند و چه جنگهایی که بین نرها بر سر تصاحب مادهها نمیشود. همین است که مرال در این فصل گاوبانگی خوی وحشیتری دارد و نباید نزدیک شد.
راهنما برایمان از این میگوید که شاخهای مارال به مرور میافتد و افراد بسیاری به دنبال این شاخها در جنگلهای اطراف میگردند. شاخها را اگر پیچخورده و متقارن باشند، برای تزئین و اگر کوچک و ساده باشند، به جای دسته چاقو به کار میگیرند.
بعد از گرفتن چند عکس و نظاره شکوه گوزنهای قرمز، سوار اتوبوس شده و راهی هتل میشویم. ناهار خورده و در هتل جهانگردی ناهارخوران گرگان ساکن میشویم؛ هتلی واقع در یکی از مرتفعترین مناطق گرگان و در محاصره جنگلهای ناهارخوران.
این جنگلها هم بخشی از جنگلهای هیرکانی شمال کشورند که قدمتشان به چهل میلیون سال میرسد. از در هتل که بیرون میزنی، کوههای پوشیده از درخت، پوشیده از درختهای رنگین پاییزی، جلوی رویت رخ مینماید. بازی رنگها در برگ درختان جنگلی هیچگاه تکراری نمیشود و هوای پاکی که در آلودگی همیشگی تهران از آن محروم ماندهایم را با لذت میدهیم توی ریهها.
باید کمی استراحت کرد. یک ساعت دیگر وقت رفتن به جشنواره اقوام است.

ساعت سه و نیم ظهر سوار اتوبوس شده، به جشنواره اقوام میرویم. محل جشنواره در خارج از شهر است و نزدیکی فرودگاه گرگان. یک زمین خاکی بزرگ که تبدیل به پارکینگ خودرو شده، در ورودی است. با برپا کردن داربست، چند غرفه در فضای باز ایجاد کردهاند که بیشترشان خوراکی و سوغات شهرها را میفروشند.
غرفه خوزستان اما صفای دیگری دارد. شیخ در وسط غرفه نشسته و شمشیر عرب جلوی پایش. مردهایی که دشداشههای سفید عربی پوشیدهاند، قهوه عرب، شیرپسته و چای دمکرده و این نوشیدنیهای سنتی را به رایگان در بین مهمانان پخش میکنند. غرفههای دیگر اما از خدمات رایگان خبری نیست. کباب دهشاهی تهران، گز اصفهان، شیره انگور، خرما؛ در این غرفهها فروخته میشود.
البته بساط آواز و دهل و رقصهای محلی هم داغ است. مردانی که لباس ترکمنی، ترکی و اقوام دیگر را بر تن کردهاند و در میان جمعیت میرقصند و خندهای که بر لبان بازدیدکنندگان مینشیند. رویداد اقوام طرف توجه مردم گرگان و شهرهای اطراف واقع شده و هیجانی به مردم و شهر بخشیده است.
یک سوله سرپوشیده هم در نمایشگاه به صنایع دستی شهرها و استانهای کشور اختصاص یافته. البته از تاجیکستان و گرجستان و ازبکستان هم نمایندگانی غرفه دارند.
در غرفه ازبکستان، کودک و مادر و پدری لباس سنتی کشورشان را پوشیدهاند و دختربچهشان با روی شادمانش توجه مردم را به خود جلب کرده و هر کس میایستد و ابراز محبتی میکند، اما کسی چیزی نمیخرد. قیمتها با جیبهای مردم سازگار نیست و در این دوران افول معیشت، صنایع دستی هم کالای لوکسی شده برای خودش.
در یکی از غرفهها، پیرمردی خوشپوش روی برگهای درختان نقاشیهای مینیاتوری و زیبایی را کشیده و هر یک سرشار از جزئیات و نشان دقت و ظرافت نگارنده. میگوید فقط خودش در ایران این هنر را دارد و سعی کرده به دیگران هم آموزش دهد، اما هیچکس طاقت و حوصله این کار زمانبر و پرظرافت را ندارد. قابهایش انصافاً زیبا هستند و راوی گوشهای از هنر و تاریخ ایران و البته قیمتها هم میلیونی است و دور از توان خرید عموم مردم.
غرفهای از نمایشگاه صنایع دستی جشنواره هم مربوط به اداره میراث استان گلستان است که آجر قدیمی در ورودیاش گذاشتهاند و میگویند تکهای است از دیوار تاریخی گرگان؛ دیواری به درازای دویست کیلومتر و به بلندای شش تا هشت متر که از گمیشان شروع شده و تا کوههای گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه مییابد.
باستانشناسی که در کاوشهای دیوار مشارکت داشته، از اهمیت این دیوار باستانی میگوید و از اینکه ساسانیان آن را برای محافظت در مقابل اقوام مهاجم شمالی پایه گذاردهاند. اکنون بیشترین دیوار، بیشتر بخشهای این دیوارها، از بین رفته و یا کاوش نشده تا از زیر خاک بیرون کشیده شود و تداوم کاوشها هم در گرو تأمین بودجه است و دست وزارت میراث کوتاه و اعتبارات محدود.
سالن انتهایی جشنواره اقوام هم صندلی چیدهاند و مقامهای ملی و استانی حضور دارند. صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، چند کلمهای با مردم از پشت میکروفون حرف میزند که کشور شرایط سخت است و معیشت مردم با مشکل روبهروست و مسئولان میدانند و عاملش تحریمهاست و فلان کشورهای خارجی و البته مردم و دولت ایستادند.
و از همین سیاق سخنان، چند اجرای موسیقایی و ساز و آواز هم برگزار میشود که بیشتر با تشویق و همراهی مردم مواجه میشود.
تقریباً تا ساعت نه شب در همین محوطهها گشته و از تمام غرفهها بازدید میکنیم؛ از پیرزنی که رسیدگی میکند تا ریسندگی میکند، تا چرمهای دستدوزی که مشتریان خودشان را دارند. از چاقوی زنجان تا ظروف سرامیکی و دمکن برنج دستدوز و سوزندوزی در بخش صنایع دستی فروخته میشود.
سوغاتفروشها و خوراکفروشها اما فروششان از همه بیشتر است. تو گویی جیب مردم با خرید خوراکی هماهنگتر است تا با خرید صنایع دستی چند میلیونی. خلاصه که اولویت شادمانی و در شکم است.
به هتل برمیگردیم؛ اندک غذایی و بعد خواب تا برای ادامه ماجراجویی خود در گرگان مهیا شویم.
سر صبح، ساعت حدود هفت است که همراه احسان، دوست و همکار قدیمی، صبحانهای میزنیم و مینشینیم در تراس هتل و نوشیدن قهوهای که سر و صدایی از آن سوی خیابان بلند میشود.

یکی از خانمهای خبرنگار آمده است پلههایی که از جنگل ناهارخوران بالا میرود عبور کند که همانجا روی پلههای سنگی افتاده و دستش شکسته و کتفش در رفته. آمبولانس میآید و با کمک مأموران اورژانس روی صندلی میگذاریمش و هر یک یک سوی صندلی را گرفته و میگذاریمش داخل آمبولانس.
همین وقایع یک ساعتی آغاز گشتوگذار روزانه را عقب میاندازد و البته خاطرها را مکدر میکند از بابت سلامتی دوست و همکار.
من قرار بود به جنگل النگدره برویم که به علت کمی وقت لغو میشود و به جایش راهی بافت تاریخی گرگان میشویم.
جالب است بدانید که بافت تاریخی گرگان اولین بافت تاریخی ثبت ملیشده کشور است و در حوالی سالهای هزار و سیصد و ده و یازده به ثبت رسیده. از میان بازار میگذریم و در مسجد جامع شهر نظارهگر مناره بلند و آجری مسجد میشویم که از دوران سلجوقی به یادگار مانده است.
در بخشی از دیوارهای مسجد هم وقفنامههایی کار شده که حکایت از ارتباط قدرتمند مذهب و باور قلبی پیشینیان به این مقوله داشته است.
بازار سنتی گرگان سرپوشیده نیست و با میوهفروشها و ماهیفروشها و دو سویش، خاطره بازار رشت را در ذهنم زنده میکنند. چند تکیه تاریخی که قدمت یکی به دوره قاجار میرسد هم در بازار هست.
در بافت تاریخی پیش میرویم که نمای عمارت قاجاری رخ مینماید؛ با شکوه ایستاده در برابر گذار تاریخ، بیآنکه خمی از گذر ایام به ابرو آورده باشد. اینجا حالا تبدیل به اداره میراث فرهنگی گرگان شده و چه خوشسعادتند کارمندانی که در این خانه قدیمی که از هر گوشهاش میتوان نظارهگر هنر گچبری، چوببری و غیره بود، کار میکنند.
ساختمان و محوطه کنونی اداره میراث گرگان از دو بخش تشکیل شده. بخش اول مربوط به خانه تاریخی خانواده شیرنگی است که مربوط به اواخر دوره قاجار است. این خانه واقع شده در محله نعلبندان گرگان، دو طبقه بوده و در هر طبقه دو اتاق دارد. کف اتاق طبقه دوم با چوب نرات فرض شده. دیوارها با آجر و خشت خام بنا شدهاند و نمای زیبای داخلی آنها با گچبریهای برجسته زیر سقف و سقفهای سفالپوش کامل میشود.
بخش دوم و پشتی اداره، در سال گذشته و در سالهای هزار و سیصد و هفت به بعد مدرسه دخترانه تقوی بوده. قبلتر و در اواخر قاجار و اوایل پهلوی نیز کاربری مسکونی داشته است. در دهه هشتاد، با تملک بنا از سوی وزارت میراث فرهنگی، تبدیل به محل استقرار رئیس اداره کل میراث میشود. دفتر کاری از جنس تاریخ با نمایی از آجر و چوب.
مدرسه تقوی حوضی دارد که مسیرهای باریکی آب را به درون آن میآورده است. در گذشته، مردمان گرگان برای تأمین آب شستوشو از شیب شهر سود جسته و با ایجاد جویی باریک، آب را از روستای زیارت به بافت قدیمی گرگان آورده بودند؛ آبی که از خانهای وارد خانه دیگر میشده، البته که صرفاً در روزها و ساعتهای خاصی جریان داشته است. کاربرد آن هم برای آشامیدن نبوده و برای شستوشو از آن بهره میگرفتند.
زیرزمینمانندی هم در بخش پایین ساختمان است که به آن سردابه میگفتند و حکم یخچالهای قدیم را داشته. بهجز پلهها و دهانه اصلی ورودی، سوراخهایی هم برای برقراری جریان هوا در سردابه بوده که هنوز هم قابل مشاهده است. سوراخ کوچک را موشرو و بزرگتر را گربهرو و بزرگترین را شغالرو میگویند.
چند دقیقهای هم در دفتر مدیرکل میراث گرگان، آقای فعالی، مهمان میشویم. پلههای چوبی را بالا رفته، در اتاق نهچندان بزرگ مدیرکل، بیست تا خبرنگار خودمان را جا میکنیم. خیالمان را از دوست حادثهدیدهمان راحت میکند و از رسیدگیهای بیمارستان به وضعیت او میگوید و قول میدهد که همان روز جراحی شده و به مشکل درمانیاش به شکل مطلوب رسیدگی شود.
بعد هم که از این در میآید که ما خبرنگاران را دوست داریم و ارادت داریم و از این دست تعارفات جاری و ما هم تشکری و سپاسی و خداحافظ شما.
در ادامه مسیر در بافت، خانه تاریخی را میبینم که تبدیل به بومگردی شده و بسیار زیباست و دل آرام میکند؛ به یاد خاطرههای دور. اما حیف که اجاره هر شب اتاقش به قدر نصف حقوق یک کارمند خبرنگار است و اقامت در آن برای بیشتر مردم کشور رویاست و، نخواستی، مقدور.
کمی جلوتر، بنای مخروطی و آجری امامزاده اسحاق بن موسی بن جعفر، ملقب به امامزاده نور، پیش چشم ظاهر میشود؛ بنایی مربوط به قرن شش هجری و به شکل یک دوازدهضلعی.
وجه تسمیه نام امامزاده نور هم این بوده که اهالی قدیم اعتقاد داشتند از حرم این امامزاده نوری ساطع میشده و عقیده بر این بوده که این نور ناشی از دیدار امام رضا با برادرش است.
محراب امامزاده تزئینات ریزهکاریشده گچ و گچبری فاخری دارد که قدمتشان به قرن شش هجری قمری میرسد. در پشت امامزاده و در قسمت بیرونی هم میتوان پتکانهکاریهای زیبایی را دید که نوعی مقرنسکاری است که با آجر کار شده و راوی هنر ایران پس از ورود اسلام.

کمی جلوتر، در میدان سرچشمه، یک چنار قدیمی وسط میدانگاه نظرم را جلب میکند. از راهنمایان در خصوص آن میپرسم. میگوید این تنها چنار سرچشمه نبوده است. آن سوی میدان هم چند چنار وقفی کهنتر و با تنه وسیعتر بودهاند که دو مغازه کوچک در تنه آنها بوده، اما سوختهاند و بعد، درست در جای چنارها، دو مغازه ساختهاند و به مالکان دادهاند و هماکنون هم دو مغازه در آنها فعالاند؛ یکی جوشکاری و دیگری کافهای.
وارد خیابان اصلی میشویم و نمای مجموعه ورزشی که دو میل باستانی بزرگ تزئینی، در ابعاد دوتای قد آدم، روبهرویش گذاشتهاند، نظرم را جلب میکند؛ نشانی از خوشسلیقگی سازنده که هماهنگی با بافت تاریخی را از نظر دور نداشته.
در کوچه روبهرو هم چناری سهتکه را میبینم که تنهاش آنقدر بزرگ است که سه مرد باید دستان خود را به هم وصل کنند تا دستشان از دو سو به هم برسد. تنه درخت از وسط دیوار خانهای رد شده و حالا شده بخشی از دیوار خانه. همزیستی انسان و محیطزیست در بافت قدیمی هم برای خودش داستانی دارد.
در آخر گشتوگذار در بافت گرگان، از مزار استاد محمدرضا لطفی هم بازدید میکنیم و چندتایی از بچهها به یادش آواز «ای ایران، ای سرای امید» را زیر لب نجوا میکنند. راهنمای گردشگری برایمان از جایگاه فاخر او به عنوان آهنگساز میگوید، از تار و سهتار و کمانچهنوازیاش و از همکاریهایش با تاج اصفهانی، بنان و شجریان.
سوار اتوبوس شده و راهی ایستگاه پایانی سفرمان میشویم؛ یک باشگاه اسبسواری که در سه کیلومتری جاده هاشمآباد واقع شده است. عشق به اسب و اسبسواری و صدای تماشای مسابقههای آن در استان گلستان جاری است و خیلیها نبضشان با اسبشان میزند. مرد و اسب در این خطه در کنار یکدیگر معنا مییابند؛ آنطور که قدیمترها گفتهاند: مردی و اسبی.
اول اسبی سفید با چشمان رنگی و مژههای روشن را پیش رویمان میآورند. اسم اسب سناتور است و چند بار برنده مسابقات پرش شده است. اسب سناتور از نژاد آخالتکه ترکمن است و یکی از گرانترین اسبهای ایران شمرده میشود و صحبت از قیمت چند میلیاردی آن است.
با تمام ابهت و درشتی و عضلات تراشخورده، آرام است و نگاهی پخته دارد به نجابت و اما در عین قدرت.
بعد هم اسب قهوهای و درشتهیکلی را میآورند که نابالغ است و بازیگوش. روی پاها میایستد و قدرتنمایی میکند؛ نهچندان حرفشنو از مربی و متمرد مینماید. نامش تایلر است و چند مقام هم دارد و طرفدارانی. اسبی با نژاد هلندی.
آخرین اسب اما خیلی کوچک است. رنگش به خاکستری میزند و چندتایی از بچهها میپرسند که این اسب است یا قاطر، به شوخیها. مربی توضیح میدهد که اسبچه خزری است و بومی همین منطقه. برای آموزش اسبسواری به کودکان از آن استفاده میشود. آرام و حرفشنو، شکم برآمدهای دارد و نگاهی نجیب.

مربی در میدان مسابقه، که البته به غایت بزرگتر از آن چیزی است که تصور میکردم، با یکی از اسبها سواری میکند و چه شکوهی دارد این سواری؛ آن هم توسط مربی که خودش و اسبش چندین مقام کشوری دارند. اسب در مشتش است و گامهای حیوان و دستهای راکب با هم به قدری هماهنگند که گویی آنچه میبینیم موسیقی است که با دقت نوشته شده و با ظرافتی شاعرانه به اجرا درآمده است.
مدیر مجموعه هم برایمان از این میگوید که در این محل هم مسابقه برگزار میشود، هم آموزش میدهند و هم تولید اسب با اصلاح ژنی، با اصول علمی و روز دنیا دنبال میشود.
دیگر وقت وداع است. زودتر باید راهی شویم. بچههای روابط عمومی عجله دارند که زودتر ما را در فرودگاه راهی کنند و به استقبال سفیر ازبکستان بروند که عنقریب میرسد.
در هواپیما، در حالی که از ارتفاع به شهر گرگان نگاه میکنم، حس میکنم که گوشهای از وجودم در این سرزمین، طبیعت و تاریخ، در این خاک، اسب و ورزش و هنر جا مانده است.
زیر لب با خودم میگویم: به گرگان بازمیگردم. هنوز کارم با این زمین تمام نشده و نادیدهها و نانوشتههای زیادی از آن دارم.
روایت سفری از نادر نینوایی.