تقریباً در تمام صنایع، از کارخانههای تولید مواد غذایی و صنایع شیمیایی گرفته تا معادن، پالایشگاهها و تصفیهخانههای فاضلاب، بخشی از فرآیند تولید یا تصفیه به ایجاد مواد زائد و لجن منجر میشود. این مواد ممکن است از ذرات معلق، ترکیبات آلی، مواد معدنی، رسوبات شیمیایی و سایر آلایندهها تشکیل شده باشند. اگر چه تولید لجن در بسیاری از فرآیندهای صنعتی اجتنابناپذیر است، اما نحوه مدیریت آن میتواند تأثیر مستقیمی بر هزینههای تولید، فضای مورد نیاز کارخانه، مسائل زیستمحیطی و حتی تداوم فعالیت مجموعه داشته باشد.
یکی از مشکلات اصلی لجنها در صنایع، حجم بالای آنها در مقایسه با مقدار واقعی مواد جامد موجود در ساختارشان است. بخش قابلتوجهی از حجم لجن را آب تشکیل میدهد؛ آبی که باعث افزایش وزن و حجم مواد خروجی شده و هزینههای جمعآوری، نگهداری، حملونقل و دفع آنها را افزایش میدهد. به همین دلیل، انتقال لجن با رطوبت بالا به محل دفع یا انبارش، میتواند هزینه قابلتوجهی به واحدهای صنعتی تحمیل کند.
از طرف دیگر، انباشت طولانیمدت لجن در محیط کارخانه ممکن است مشکلات دیگری نیز ایجاد کند. تولید بوهای نامطبوع، احتمال انتشار آلودگی، جذب حشرات، نشت شیرابه و اشغال فضای عملیاتی از جمله چالشهایی هستند که در صورت نبود سیستم مناسب مدیریت لجن به وجود میآیند. در برخی صنایع نیز ترکیبات شیمیایی موجود در لجن میتوانند خطرات زیستمحیطی و ایمنی ایجاد کنند و ضرورت نگهداری و دفع کنترلشده آن را افزایش دهند.
مشکل زمانی جدیتر میشود که حجم لجن تولیدی با ظرفیت تجهیزات موجود برای جمعآوری و دفع آن تناسب نداشته باشد. در چنین شرایطی، واحد صنعتی ناچار است منابع بیشتری برای مدیریت پسماند اختصاص دهد؛ درحالیکه بخش قابلتوجهی از این هزینهها را میتوان با انتخاب روش مناسب تغلیظ و آبگیری کاهش داد.
به همین دلیل، امروزه مدیریت لجن تنها به معنای جمعآوری و دفع مواد زائد نیست؛ بلکه به مجموعهای از اقدامات برای کاهش حجم، جداسازی آب، کنترل آلایندهها و در صورت امکان، بازیابی مواد ارزشمند و استفاده مجدد از آنها گفته میشود.

از مهمترین مزایای مدیریت صحیح لجن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کاهش حجم و وزن لجن و در نتیجه کاهش هزینههای حملونقل
کاهش فضای مورد نیاز برای ذخیرهسازی و انبارش مواد زائد
کاهش احتمال نشت شیرابه و انتشار آلایندهها
بهبود شرایط بهداشتی و زیستمحیطی محیط کارخانه
تسهیل انتقال لجن به مراکز بازیافت یا دفع مجاز
فراهم کردن امکان بازیابی برخی مواد ارزشمند موجود در لجن
البته دستیابی به این مزایا به نوع لجن، ترکیبات موجود در آن و روش انتخابشده برای مدیریت پسماند بستگی دارد.
مهمترین منابع تولید لجن را میتوان در گروههای زیر بررسی کرد:
در کارگاهها و کارخانههای سنگبری، برای برش بلوکهای سنگی، ساب، صیقلکاری و خنککردن تیغهها از آب استفاده میشود. آب در تماس با سنگ، ذرات ریز حاصل از برش و سایش را با خود حمل میکند و پس از جمعآوری، به حوضچههای تهنشینی یا سیستمهای تصفیه منتقل میشود.
با تهنشینی ذرات، لجن سنگبری تشکیل میشود که بخش عمده مواد جامد آن از پودر سنگ و ترکیبات معدنی تشکیل شده است. نوع سنگ فرآوریشده، مانند تراورتن، مرمریت، گرانیت و سایر سنگهای ساختمانی، بر ترکیب و ویژگیهای لجن تأثیر میگذارد.
یکی از مشکلات این واحدها، تولید حجم قابلتوجهی از لجن مرطوب است. تخلیه و انتقال این مواد به فضای زیادی نیاز دارد و در صورت بازگشت آب به چرخه تولید، باید ذرات جامد از آن جدا شوند. به همین دلیل، استفاده از حوضچههای تهنشینی، تجهیزات تغلیظ و سیستمهای مکانیکی آبگیری در این صنعت اهمیت زیادی دارد.
در صنایع کاشی و سرامیک، بخشهایی مانند آمادهسازی مواد اولیه، آسیاب، لعابزنی، شستوشوی خطوط تولید و نظافت تجهیزات میتوانند جریانهای پساب حاوی ذرات معدنی ایجاد کنند.
این پسابها ممکن است شامل ذرات خاک رس، سیلیس، فلدسپات، لعاب و سایر مواد مورد استفاده در فرآیند تولید باشند. پس از جمعآوری و تصفیه، بخشی از این مواد به شکل لجن رسوب میکنند.
در این صنایع، مدیریت لجن علاوه بر کاهش هزینه دفع، میتواند به بازیابی آب و در شرایط مناسب، بازگرداندن بخشی از مواد معدنی به فرآیند تولید کمک کند. البته امکان استفاده مجدد از لجن به ترکیب آن و کنترل کیفیت مواد بازیافتی وابسته است.
یکی از شناختهشدهترین منابع تولید لجن، تصفیهخانههای فاضلاب هستند. در این مجموعهها، فاضلاب پس از ورود به مراحل مختلف تصفیه، از مواد معلق، ترکیبات آلی و بخشی از آلایندههای موجود پاکسازی میشود.
در مرحله تهنشینی اولیه، بخشی از ذرات معلق و مواد قابل تهنشینی از جریان فاضلاب جدا شده و لجن اولیه را تشکیل میدهند. در مرحله تصفیه بیولوژیکی نیز میکروارگانیسمها با مصرف مواد آلی رشد میکنند و زیستتوده حاصل، پس از جداسازی از جریان آب، به شکل لجن ثانویه جمعآوری میشود.
لجن مازاد بیولوژیکی، لجن حاصل از تهنشینی و در برخی تصفیهخانهها لجن شیمیایی ناشی از انعقاد و رسوبدهی، از جمله جریانهایی هستند که باید برای تغلیظ، آبگیری و مدیریت نهایی آنها برنامهریزی شود.
کارخانههای تولید مواد غذایی، لبنیات، نوشیدنیها و کشتارگاهها به دلیل مصرف آب در شستوشوی مواد اولیه، تجهیزات و محیط تولید، حجم قابلتوجهی پساب ایجاد میکنند.
این پسابها ممکن است حاوی چربی، پروتئین، مواد آلی، ذرات باقیمانده مواد غذایی و ترکیبات قابل تجزیه زیستی باشند. پس از عبور از سیستمهای تصفیه، بخشی از این مواد به شکل لجن جمعآوری میشوند.
ویژگی مهم لجن این صنایع، احتمال بالای وجود مواد آلی و قابلیت تجزیه زیستی آنهاست. در صورت نگهداری نامناسب، برخی از این لجنها میتوانند باعث ایجاد بوهای نامطبوع و مشکلات بهداشتی شوند. بنابراین تغلیظ، آبگیری و انتقال به مسیر مناسب مدیریت پسماند اهمیت زیادی دارد.
در صنایع شیمیایی و پتروشیمی، لجن ممکن است از واکنشهای شیمیایی، خنثیسازی پساب، انعقاد و رسوبدهی، شستوشوی تجهیزات و جداسازی مواد مختلف ایجاد شود.
ترکیب این لجنها به نوع مواد اولیه و فرآیند تولید وابسته است و ممکن است شامل رسوبات معدنی، ترکیبات آلی، مواد شیمیایی و در برخی موارد فلزات یا آلایندههای خطرناک باشد.
در پالایشگاهها نیز برخی جریانهای جانبی حاصل از تصفیه پساب، جداسازی روغن و آب و عملیات نگهداری تجهیزات میتوانند به تولید لجن منجر شوند. به همین دلیل، پیش از انتخاب روش آبگیری یا دفع، شناسایی دقیق ترکیبات و تعیین ویژگیهای خطرناک احتمالی این مواد ضروری است.
در کارخانههای فلزی و واحدهای آبکاری، شستوشوی قطعات، چربیزدایی، اسیدشویی، پوششدهی و تصفیه پساب میتوانند باعث ایجاد لجن شوند.
بخشی از این لجنها در نتیجه استفاده از مواد منعقدکننده و رسوبدهنده برای جداسازی آلایندهها از پساب به وجود میآیند. در بعضی موارد، ترکیباتی از فلزاتی مانند نیکل، کروم، مس، روی و سایر عناصر نیز در ساختار لجن وجود دارند.
این نوع لجنها به دلیل احتمال وجود فلزات سنگین، نیازمند بررسی دقیق از نظر ویژگیهای شیمیایی و خطرات زیستمحیطی هستند. در صورت امکان، بازیابی فلزات ارزشمند میتواند یکی از گزینههای مدیریت آنها باشد؛ اما استفاده مجدد یا دفع نهایی باید مطابق نتایج آزمایش و الزامات قانونی انجام شود.
در معادن و واحدهای فرآوری مواد معدنی، عملیات خردایش، شستوشو، فلوتاسیون و جداسازی مواد، جریانهایی از آب و ذرات جامد ایجاد میکند که معمولاً به شکل دوغاب هستند.
پس از جداسازی مواد معدنی مورد نظر، بخشی از ذرات باقیمانده بهصورت باطله یا لجن معدنی جمعآوری میشوند. میزان آب موجود در این مواد میتواند زیاد باشد و انتقال یا انبارش آنها بدون آبگیری مناسب، هزینهبر و دشوار است.
در چنین شرایطی، استفاده از سیستمهای تغلیظ و آبگیری میتواند حجم جریان خروجی را کاهش دهد و امکان بازیابی آب فرآیندی را فراهم کند. انتخاب فناوری مناسب به اندازه ذرات، ویژگیهای کانیشناسی و رفتار دوغاب بستگی دارد.
در فرآیند تولید کاغذ و بازیافت کاغذهای مصرفشده، آب نقش مهمی در جداسازی الیاف و آمادهسازی خمیر دارد. پساب حاصل از این فرآیندها میتواند شامل الیاف کوتاه، مواد پرکننده معدنی، رنگدانهها، مواد افزودنی و ذرات معلق باشد.
پس از تصفیه و جداسازی این مواد، لجن حاصل از الیاف و ترکیبات معدنی در واحدهای مختلف کارخانه جمعآوری میشود.
در این صنعت، کاهش رطوبت لجن میتواند به کاهش هزینه انتقال و دفع کمک کند. همچنین در برخی شرایط، بخشی از مواد موجود در لجن قابلیت بازیابی یا استفاده مجدد در فرآیندهای مشخص را دارند.
در برخی واحدهای تولید محصولات چوبی، بهویژه کارخانههای بزرگ MDF و فرآوری چوب، عملیات شستوشو، آمادهسازی مواد و تصفیه جریانهای جانبی میتواند به تولید لجن منجر شود.
این لجنها ممکن است شامل ذرات چوب، الیاف، گردوغبار جمعآوریشده به روش مرطوب، مواد رزینی و ترکیبات مورد استفاده در فرآیند تولید باشند.
ویژگی و ترکیب این مواد به نوع خط تولید و مواد مصرفی وابسته است؛ بنابراین برای انتخاب روش آبگیری و تعیین امکان استفاده مجدد، باید ماهیت لجن بهدرستی بررسی شود.
برای مدیریت لجن صنعتی، روشهای مختلفی وجود دارد که انتخاب آنها به میزان تولید لجن، درصد مواد جامد، ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی و شرایط بهرهبرداری بستگی دارد.
در بسیاری از واحدهای صنعتی، مدیریت لجن با کاهش میزان آب موجود در آن آغاز میشود. این فرآیند که آبگیری لجن نام دارد، با هدف افزایش غلظت مواد جامد و کاهش حجم نهایی پسماند انجام میشود.
روشهای متداول آبگیری عبارتاند از:
در روش سانتریفیوژ، جداسازی آب و مواد جامد با استفاده از نیروی گریز از مرکز انجام میشود. لجن وارد دستگاه شده و با چرخش سریع اجزای داخلی، ذرات جامد از فاز مایع جدا میشوند.
این فناوری در بسیاری از تصفیهخانهها و صنایع بزرگ مورد استفاده قرار میگیرد. سرعت عملکرد بالا و امکان بهرهبرداری پیوسته از جمله ویژگیهای آن است. البته هزینه سرمایهگذاری، مصرف انرژی و نیاز به نگهداری تجهیزات باید در انتخاب این روش در نظر گرفته شود.
فیلترهای نواری یا پرسهای نواری با عبور لجن از میان تسمههای فیلتراسیون و اعمال فشار مکانیکی، بخشی از آب موجود در آن را جدا میکنند.
این تجهیزات بیشتر در فرآیندهایی کاربرد دارند که به آبگیری پیوسته نیاز دارند. عملکرد مناسب آنها به آمادهسازی صحیح لجن، کیفیت تسمهها و شرایط عملیاتی وابسته است.
در فیلتر پرس، لجن با استفاده از پمپ وارد محفظههای فیلتراسیون میشود. فشار اعمال شده باعث عبور آب از پارچههای فیلتر شده و ذرات جامد در فضای بین صفحات باقی میمانند.
با ادامه فرآیند، مواد جامد به تدریج متراکم شده و لایهای به نام کیک فیلتراسیون تشکیل میدهند. پس از تکمیل مرحله آبگیری، صفحات باز شده و کیک جامد از دستگاه تخلیه میشود.
یکی از مزایای این روش، امکان دستیابی به درصد بالاتری از مواد جامد در محصول خروجی نسبت به بسیاری از روشهای تغلیظ اولیه است. البته میزان رطوبت نهایی به نوع لجن، اندازه ذرات، قابلیت تراکم کیک، نوع پارچه و شرایط بهرهبرداری بستگی دارد.
اسکرو پرس یکی از تجهیزات مکانیکی آبگیری لجن است که با استفاده از یک محور مارپیچی دوار و مجموعهای از صفحات یا استوانههای مشبک، آب را از توده لجن جدا میکند. لجن پس از ورود به دستگاه، در امتداد مسیر مارپیچ حرکت کرده و به تدریج تحت فشار قرار میگیرد. همزمان، آب جداشده از منافذ سیستم خروجی خارج میشود و مواد جامد از انتهای دستگاه تخلیه میشوند.
از ویژگیهای این روش میتوان به مصرف انرژی نسبتاً پایین، امکان بهرهبرداری پیوسته، صدای عملیاتی کم و نیاز کمتر به فضای نصب در برخی طراحیها اشاره کرد.
یکی از موضوعات مهم در مدیریت پسماندهای صنعتی، بررسی امکان استفاده مجدد از مواد موجود در لجن است. در برخی فرآیندها، لجن علاوه بر مواد زائد، حاوی ترکیبات معدنی، مواد آلی یا عناصر ارزشمندی است که در صورت جداسازی و فرآوری مناسب میتوان آنها را بازیابی کرد.
برای مثال، برخی لجنهای معدنی پس از انجام آزمایشهای لازم و فرآوری مناسب، قابلیت بازگشت بخشی از مواد معدنی به چرخه تولید را دارند. در بعضی صنایع نیز امکان بازیابی فلزات یا ترکیبات شیمیایی از لجنهای تولیدشده وجود دارد.
در موارد دیگر، لجنهای واجد شرایط ممکن است پس از فرآوری و بررسی استانداردهای مربوط، در تولید برخی مصالح یا کاربردهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرند.
بااینحال، آبگیری به تنهایی لجن را به مادهای قابل بازیافت تبدیل نمیکند. پیش از هرگونه استفاده مجدد، باید ترکیبات شیمیایی، میزان آلایندهها، ویژگیهای فیزیکی و الزامات زیستمحیطی بررسی شوند. برخی لجنها نیز به دلیل وجود فلزات سنگین، مواد سمی یا آلایندههای پایدار، همچنان نیازمند تصفیه تکمیلی یا دفع کنترلشده هستند.
انتخاب روش آبگیری باید بر اساس شرایط واقعی فرآیند انجام شود. برای مثال، تجهیزی که در یک تصفیهخانه فاضلاب عملکرد مناسبی دارد، ممکن است برای آبگیری دوغاب معدنی یا لجن حاصل از فرآیندهای شیمیایی انتخاب مناسبی نباشد.
مهمترین عوامل مؤثر در انتخاب سیستم آبگیری عبارتند از:
مقدار لجن تولیدی در شبانهروز
درصد مواد جامد و میزان رطوبت اولیه
اندازه و ویژگی ذرات جامد
قابلیت تهنشینی و تراکمپذیری لجن
میزان رطوبت مورد انتظار در محصول نهایی
شرایط شیمیایی و دمای مواد
ساعات کاری و ظرفیت مورد نیاز سیستم
هزینه سرمایهگذاری، انرژی و نگهداری تجهیزات
در برخی پروژهها، استفاده از یک مرحله تغلیظ اولیه در کنار تجهیزات آبگیری مکانیکی میتواند عملکرد سیستم را بهبود دهد. همچنین در لجنهایی که ذرات بسیار ریز یا ویژگیهای خاصی دارند، استفاده از مواد منعقدکننده یا کمکفیلترها میتواند جداسازی آب و جامدات را تسهیل کند.
لجن تولید شده در صنایع، اگر بدون برنامهریزی مناسب جمعآوری و مدیریت شود، میتواند هزینههای قابل توجهی به مجموعه تحمیل کند و مشکلات زیستمحیطی و عملیاتی به وجود آورد. در مقابل، استفاده از روشهای مناسب تغلیظ و آبگیری، امکان کاهش حجم پسماند و تسهیل مراحل انتقال، نگهداری و دفع را فراهم میکند.
در این میان، فیلتر پرس یکی از راهکارهای مهم آبگیری مکانیکی است که با جداسازی آب از لجن و تشکیل کیک فیلتراسیون، میتواند نقش مؤثری در کاهش حجم مواد خروجی داشته باشد.
انتخاب صحیح این تجهیزات باید با توجه به نوع لجن، ظرفیت مورد نیاز و شرایط واقعی بهرهبرداری انجام شود. برای آشنایی بیشتر با مشخصات فنی، انواع و کاربردهای فیلتر پرس میتوان محصولات و راهکارهای ارائه شده توسط ناب ملل را بررسی کرد.