هر بار در تجربهی شنیدن یک شعر یا نوحه، ناخواسته به این سؤال فکر میکنم که آیا از روی خود اثر میتوان دانست شاعر یا نوحهسرا چه دیدی نسبت به مخاطب داشته است؟

شاید به همین دلیل است که نوحههای یزد برای بسیاری از شنوندگان، تجربهای متفاوت به نظر میرسند. در نگاه اول، تفاوت آنها بیشتر در موسیقی، ریتم سینهزنی یا هماهنگی دستهها دیده میشود، اما کمی که دقیقتر گوش بدهیم، بخش مهمی از این تفاوت از خود شعر آغاز میشود.
واقعهی عاشورا، واقعهای مشخص است و مضامین اصلی آن قرنهاست در شعر و نوحه تکرار میشوند. طبیعی است که هر سال محرم دوباره از همان شخصیتها، همان حوادث و همان مفاهیم گفته شود. اما تکراری بودن موضوع، دلیل موجهی بر تکراری شدن شعر نیست.
تقریباً تمام مفاهیمی که در ادبیات جهان دربارهی آنها نوشته میشود، بارها روایت شدهاند؛ عشق، مرگ، آزادی، امید، فقدان، ایمان و دهها مفهوم دیگر. آنچه یک اثر را تازه میکند، کشف موضوعی کاملاً جدید نیست، بلکه زاویهی دید و نوع روایت آن است. انگار هر بار دوربین در نقطهای تازه قرار میگیرد و همان واقعه را از چشم دیگری نشان میدهد.
یکی از چیزهایی که در نوحههای یزد توجه را جلب میکند، همین نگاه است. شعرها معمولاً به تکرار روایتهای آشنا بسنده نمیکنند و تلاش میکنند از زاویهای تازه به همان واقعه نگاه کنند. گاهی این تازگی در تصویرسازی دیده میشود، گاهی در انتخاب واژهها و گاهی فقط در جابهجا شدن زاویهی روایت:
از تشنگی بگو، ای رود روبهرو
وقتی که رد شدی از پیش چشم او
این ویژگی فقط به مضمون محدود نمیشود. واژهها هم معمولاً انتخابشدهاند، نه صرفاً کنار هم قرار گرفته. شعرها از کلمات تازه استفاده میکنند، بیآنکه به دام پیچیدگیهای بیدلیل بیفتند. نه آنقدر سادهاند که سطحی شوند و نه آنقدر دشوار که مخاطب برای فهمیدنشان ناچار به رمزگشایی باشد. میان این دو، تعادلی وجود دارد که شاید مهمترین ویژگی نوحههای یزد باشد.
سالهاست به بهانهی «قابل فهم بودن»، بخش زیادی از شعرهای امروز از هر تصویر تازه، هر استعاره و هر واژهی دقیق فاصله گرفتهاند؛ در حالی که قابل فهم بودن، با سطحی بودن تفاوت دارد. مخاطب لازم نیست برای فهم یک شعر فرهنگ لغت کنار دستش باشد، اما این هم دلیلی نمیشود که شعر از هر لایهی معنایی خالی شود.
همینجاست که تفاوت نگاه آشکار میشود. وقتی شاعر حاضر نمیشود به بهانهی سادهفهم بودن، شعرش را از اندیشه و تخیل تهی کند، در واقع به مخاطبش اعتماد کرده است. شاید مهمترین ویژگی نوحههای یزد هم همین باشد؛ اینکه سازندگان آنها مخاطب را کمحوصله، کمدقت یا ناتوان از فهمیدن فرض نکردهاند. شعر، به جای آنکه همهچیز را آماده و جویده تحویل شنونده بدهد، او را به مشارکت در معنا دعوت میکند.
البته تفاوت نوحههای یزد را فقط نباید در انتخاب واژههای تازه جستوجو کرد. احترام به فهم مخاطب، فقط در ظاهر شعر دیده نمیشود؛ در انتخاب مضمون و نوع نگاه شاعر هم خودش را نشان میدهد.
گاهی گفته میشود واقعهی عاشورا آنقدر روایت شده که دیگر چیز تازهای برای گفتن باقی نمانده است. تا حدی هم درست است؛ بسیاری از مفاهیم این واقعه، از تشنگی و وداع گرفته تا شهادت و اسارت، بارها و بارها در شعرهای عاشورایی تکرار شدهاند. اما این به آن معنا نیست که شاعر فقط دو راه پیش رو دارد؛ یا همان حرفهای همیشگی را تکرار کند یا به سراغ مفاهیمی برود که هیچ ارتباطی با عاشورا ندارند.
گاهی کافی است زاویهی نگاه عوض شود. گاهی یک تصویر تازه، یک تشبیه متفاوت یا حتی تغییر راوی، همان مفهوم آشنا را دوباره زنده میکند. در واقع، آنچه شعر را تازه میکند، همیشه موضوع تازه نیست؛ نوع دیدن است.
از طرف دیگر، هنوز هم مفاهیم بسیاری در دل واقعهی عاشورا وجود دارند که کمتر به آنها پرداخته شده است. کربلا فقط روایت تشنگی و میدان نبرد نیست. دربارهی مادران، کودکان، تردیدها، سکوتها، امیدها، گفتوگوها و دهها وجه انسانی دیگر این واقعه هم میتوان شعر گفت؛ بیآنکه از فضای عاشورا فاصله گرفت.
همین ویژگی باعث شده است که بسیاری از نوحههای یزد، حتی وقتی به سراغ همان مضمونهای آشنا میروند، تکراری به نظر نرسند.
نمونههای خوبی از این نگاه را میتوان در شعرهای سالهای اخیر پیدا کرد:
بر نیزه مانده است رمزی چنین فصیح
گویاتر از سکوت، یحیاتر از مسیح
یا:
بر پای این زنان سر مینهد زمین
از مادر وهب تا ام بی بنین
این شعرها فقط یک واقعه را روایت نمیکنند؛ تصویر میسازند. مخاطب را وادار میکنند چند لحظه مکث کند و میان واژهها ارتباط برقرار کند. همین مکث کوتاه، بخشی از لذت شعر است؛ لذتی که در بسیاری از آثار امروز، به بهانهی سادهفهم بودن، از مخاطب گرفته شده است.
شعر، هرقدر هم خوب باشد، در نهایت قرار است خوانده شود. به همین دلیل، شیوهی اجرا هم در تجربهی مخاطب نقش مهمی دارد.
یکی دیگر از ویژگیهایی که در نوحههای یزد توجه را جلب میکند، لحن نوحهخوانی است. در این شیوه، معمولاً شعر در مرکز قرار دارد و اجرا در خدمت شعر است، نه برعکس.
در سالهای اخیر، بخشی از نوحهخوانیها به سمت لحنی نمایشی، خشن و اغراقآمیز رفتهاند؛ لحنی که بیش از آنکه یادآور سوگواری باشد، نوعی قدرتنمایی صوتی را تداعی میکند. در چنین اجراهایی، گاهی خود شعر زیر سایهی شیوهی خواندن قرار میگیرد و آنچه در ذهن مخاطب میماند، بیشتر هیجان اجراست تا معنای شعر.
منظور از این حرف، دفاع از اجرای آرام یا مخالفت با شور و هیجان نیست. هر شیوهای از نوحهخوانی، جای خود را دارد. مسئله این است که وقتی لحن اجرا چنان پراهمیت میشود که دیگر مجالی برای عرض اندام شعر باقی نمیماند، بخشی از ظرفیت نوحه از بین میرود.
در مقابل، نوحههای یزد معمولاً لحنی قاطع، اندوهگین و در عین حال محترمانه دارند. نه در آنها خبری از اغراقهای صوتی است و نه تلاشی برای تحت تأثیر قرار دادن مخاطب از راه فریاد و هیجان. همین ویژگی باعث میشود شعر فرصت نفس کشیدن پیدا کند و شنونده، علاوه بر موسیقی، با خود کلمات هم همراه شود.
به همین دلیل است که بسیاری از این نوحهها، آدم را به یاد نوحههای قدیمی میاندازند؛ نوحههایی که بار اصلی آنها بر دوش شعر بود، نه بر دوش نمایش:
مستان همه افتاده و ساقی نمانده
یک گل برای باغبان باقی نمانده
به نظر میرسد این توجه به شعر، اتفاقی نیست. در سنت نوحهسرایی ایران، شعر همیشه جایگاه ویژهای داشته است. نوحه قرار نبود فقط وسیلهای برای برانگیختن احساسات باشد؛ قرار بود روایتگر مصیبت باشد و شأن شخصیتی را که برای او سروده میشود، حفظ کند. طبیعی است که در چنین سنتی، شاعر ناچار باشد هم به شعر احترام بگذارد و هم به مخاطبی که قرار است آن شعر را بشنود.
احتمالا یکی از دلایلی که هیئتهای یزد هنوز تا این اندازه به شعر اهمیت میدهند، همین پایبندی به سنت باشد؛ سنتی که شعر را بخش اصلی نوحه میدانست.
در نهایت، آنچه این نوحهها را متمایز میکند، فقط حفظ یک رسم قدیمی نیست، بلکه حفظ نگاهی است که مخاطب را شایستهی شنیدن شعر خوب میداند. حتی شنوندهای که با اصطلاحات ادبی آشنا نیست، باز هم احساس میکند با اثری روبهروست که او را جدی گرفته است.
در بیشتر مواقع شنونده پس از شنیدن نوحههای یزدی، فقط تحت تأثیر احساسات لحظهای قرار نمیگیرد؛ چیزی برای فکر کردن هم با خود میبرد.
تفاوت نوحههای یزد بیشتر از آنکه در سبک سینهزنی یا شیوهی اجرا باشد، در همین نگاه است؛ نگاهی که مخاطب را انسانی میداند که توان فهم، تأمل و کشف معنا دارد.
حتی اگر کسی با شعر کلاسیک آشنایی چندانی نداشته باشد، باز هم هنگام شنیدن این نوحهها احساس میکند با اثری روبهروست که برای او احترام قائل شده است؛ شعری که روی آن فکر شده، واژههایش انتخاب شدهاند و تصویرهایش حاصل تکرار بیحوصلهی سالهای قبل نیستند.
گاهی تصور میشود مخاطبمداری یعنی همهچیز را تا جای ممکن ساده کنیم؛ اما شاید ماجرا دقیقاً برعکس این باشد.
در همهی شاخههای هنر میتوان نمونهی آن را دید. رمانی که مخاطبش را جدی میگیرد، همهچیز را توضیح نمیدهد و بخشی از کشف معنا را به خود خواننده واگذار میکند. فیلمی که مخاطبش را جدی میگیرد، به جای آنکه همهچیز را با دیالوگ بیان کند، به تصویر اعتماد میکند. موسیقیای که مخاطبش را جدی میگیرد، به چند جملهی تکراری و احساسات دمدستی قانع نمیشود.
احترام یعنی باور داشته باشیم مخاطب میتواند با یک تصویر تازه ارتباط برقرار کند، از یک استعاره لذت ببرد، چند لحظه روی یک بیت مکث کند و خودش بخشی از معنای شعر را کشف کند. نوحه هم از این قاعده مستثنا نیست.
نوحهای که برای شعر ارزش قائل است، ناچار برای مخاطب هم ارزش قائل میشود. نمیتواند از یک سو مخاطب را شایستهی شنیدن شعر خوب بداند و از سوی دیگر، سادهترین و تکراریترین بیان ممکن را پیش روی او بگذارد.
اگر قرار باشد هر بار همان واژهها، همان تصویرها و همان تعبیرهای تکراری کنار هم قرار بگیرند، شعر کمکم یکی از مهمترین ویژگیهای خودش را از دست میدهد: توانایی شگفتزده کردن.
به همین دلیل، هر بار که از نو شدن شعر عاشورایی صحبت میشود، ذهن بسیاری از افراد به سمت شکستن سنت یا فاصله گرفتن از ادبیات گذشته میرود؛ در حالی که نو شدن، همیشه به معنای کنار گذاشتن سنت نیست. گاهی فقط کافی است شاعر، همان واقعهی آشنا را از زاویهای تازه ببیند یا بخشی از آن را روایت کند که کمتر دیده شده است.
بهنظر میرسد یکی از رازهای ماندگاری نوحههای یزد هم همین باشد. این نوحهها در عین وفاداری به سنت، از تکرار صرف فاصله میگیرند؛ نه بیدلیل شعر را پیچیده و نه بهصورت افراطی آن را ساده میکنند.
شعری که بر پایهی اندیشه و تخیل نوشته شده، عمر بیشتری دارد. حتی اگر همهی استعارهها و اشارههایش همان بار اول فهمیده نشوند، چیزی در آن باقی میماند که مخاطب را دوباره به خودش برمیگرداند.
به همین دلیل است که بعضی از بیتهای نوحههای یزد، مستقل از موسیقی و اجرا هم ارزش خواندن دارند؛ شعرهایی که اگر روی کاغذ چاپ شوند، همچنان شعر باقی میمانند، نه اینکه صرفاً متنی برای اجرا باشند.
در نهایت، شاید بتوان گفت مهمترین تفاوت نوحههای یزد نه در موسیقی آنهاست، نه در شیوهی سینهزنی و نه حتی در قدمت سنتهایشان. آنچه این نوحهها را متمایز میکند، نوع نگاه آنها به مخاطب است.
نگاهی که به جای سادهانگاشتن شنونده، به فهم او اعتماد میکند؛ به جای تکرار بیوقفهی کلیشهها، به دنبال بیان تازه میگردد و به جای آنکه شعر را فقط وسیلهای برای برانگیختن احساسات بداند، برای خود شعر هم ارزش قائل است.
احترام به فهم مخاطب یک انتخاب هنری است. هنر، وقتی برای مخاطب ارزش قائل باشد، خودش را در سطح اثر نشان میدهد.