
روایتهای جنگ معمولاً از زبان فاتحان، شکستخوردگان یا تحلیلگران استراتژیک نوشته میشوند؛ زبانی خشک، حماسی یا آمیخته به آمار و ارقام. اما در این میان، یادداشتهای روزانهی یاسمینا تشانویچ در کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی»، از جنس دیگری است. این متن نهتنها یک گزارش متفاوت از روزهای بمباران بلگراد است، بلکه فراخوانی است برای بازپسگیری مفهوم زندگی از سیطرهی سیاست. تشانویچ با زدن برچسب «ابله سیاسی» روی خود، دست به یک اعتراض آگاهانه میزند؛ اعتراضی از جانب تمام کسانی که برای حفظ روزمرگی، توجه به جزئیات بهظاهر بیاهمیت و پناه بردن به خلوتِ انسانی، اهمیتی به اندازهی تمام زنده و مرده بادهای سیاسی قائل هستند. اعتراض و مقاومتی برای تبدیل نفسِ زندگی به آخرین سنگرِ مقاومتِ انسانِ تنها در برابر هجوم مخرّب ایدئولوژیها.
۱. در ستایشِ بلاهت
«یک مشت بزدل که از مذاکره میترسند، چون از گفتوگوی منطقی عاجزند، ما را به زور انداختهاند وسط میدان مبارزهای که دلیلش را درک نمیکنم. من خودم را یک ابله سیاسی میدانم. در یونان باستان به عوامالناس میگفتند ابله، عامهی مردم که به دانش و اطلاعات دسترسی نداشتند، یعنی همهی زنان و اکثر مردان. من درست و غلط را تشخیص نمیدهم. هیچ گزینهی مطلوبی پیش رویم نمیبینم. این طبیعی است؟»
برای مردمی شبیه به ما که تمامیتِ زندگیمان به طرز دیوانهواری به سیاست گره خورده و گویی بدون شعار دادنهای مداوم، پرچم بالا بردن و ایستادن در صفِ یکی از جریانها روزمان شب نمیشود، انتخابِ یک «زندگی معمولی» شبیه به یک بلاهتِ غیرمسئولانه است؛ انفعالی حاصل از بیدردی و بیوجدانی که در فضای قطبیشدهی جامعه هرگز بخشیده نخواهد شد. سیاستمداران، آرمانپرستان و حتی طرفداران متعصبِ جریانها همیشه فکر میکنند عقلِ کل هستند؛ آنها جهان را به سپید و سیاه، و آدمها را به خودی و غیرخودی تقسیم میکنند. در این میان، اگر شهروندی پیدا شود که به جای دویدن پشت سرِ جریانها، صراحتاً بگوید: «من میخواهم سفر کنم، معاشرت کنم، بچهدار شوم، حرف بزنم، بازی کنم، خوش بگذرانم»، از نظر آن عقلای مردهی سیاست و تودههای خشمگین، یک «ابله» به حساب خواهد آمد.
اما کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی» نوشتهی یاسمینا تشانویچ (با ترجمهی روان راضیه خشنود از نشر ماهی)، متن را به بیانیهای در ستایش این ابله بودن تبدیل میکند. تشانویچ در این اثر، که یادداشتهای روزانهی او در جریان بمباران بلگراد در سال ۱۹۹۹ است، زبان گویای تمام کسانی میشود که شرافتمندانه در سوگ زندگی معمولی نشستهاند. او یادداشتهایش را با نظریههای پیچیدهی علوم سیاسی پر نمیکند، بلکه آینهای میگذارد جلوی روزمرگیهای سادهی یک شهروند در میانهی جنگ و با شجاعت نشان میدهد که چطور در زمانهی جولانِ حاکمان مستبد، قدرتهای جنگافروز و جریانهای متعصب، همین «بلاهت» — یعنی تلاش برای حفظ کورسویی از یک زندگی نرمال و وفادار ماندن به انسانیتِ بیطرف — خودش آخرین سنگرِ مقاومت انسانِ تنها در برابر جنون حاصل از طغیان ایدئولوژیهاست.
۲. جهنمی به نام بلگراد
«ما را اینجا گروگان گرفتهاند. میدانم هر اتفاقی بیفتد چارهای جز تحمل ندارم.»
برای درک یادداشتهای یاسمینا، باید دقیقاً بدانیم که او در چه جهنمی نفس میکشید. قبل از آنکه اولین بمبِ ناتو در بهار سال ۱۹۹۹ روی بلگراد رها شود، مردم صربستان سالها بود که در جهنمِ دیگری میسوختند. حکومتِ ناسیونالیست، مستبد و خشنِ «اسلوبودان میلوشویچ» با شعارهای حماسیِ میهنپرستانه و راه انداختن جنگها و جنایات خونین در بالکان، جامعه را کاملاً ایزوله کرده بود. کشور زیر بار تحریمهای کمرشکن اقتصادی رفته بود و از آن هولناکتر، دستگاه حکومت و جنایاتش کاری کرده بودند که صربها در چشم مردم دنیا، به یک مشت وحشی و فاشیستِ خونخوار تبدیل شوند؛ تودهای هولناک که اگر بلا سرشان میآمد، هیچکس در دنیا برایشان دل نمیسوزاند و اشک نمیریخت.
در چنین فضایِ مطرود و خفقانآوری بود که ناگهان ناتو هم آمد تا به مدت ۷۸ روز متوالی، با بمباران زیرساختها، میلوشویچ را بر سر جای خود بنشاند. حالا مردم عادی بلگراد در یک بنبستِ هولناک اخلاقی و فیزیکیِ مضاعف گیر افتاده بودند؛ از یک طرف دیکتاتورِ خودکامه و فاشیستِ خودشان قرار داشت که با هوچیگری جامعه را خفه کرده بود، و از طرف دیگر بمبهایی که برای نجات، از آسمانِ «متمدنِ» غرب روی سرشان میبارید.
در همین روزهای تعلیق و آژیرهای ممتد، یاسمینا تشانویچ شروع کرد به نوشتن خاطرات روزانه و مدتی بعد این یادداشتها را در جواب برای دوستی ایمیل کرد که حال و اوضاع او را پرسیده بود. تشانویچ یک نویسنده و فعال صلحطلبِ ضد جنگ بود که هم از فاشیسمِ میلوشویچ بیزار بود و هم از بمبهای ناتو متنفر. این یادداشتهای کوتاه و فوری، در بحبوحهی فاجعه خیلی زود در دنیا دست به دست و خوانده شد و نشان داد که وقتی قدرتها با هم میجنگند، آدمهای معمولی و زندگیهای عادیشان بیش از هر چیز دیگری لگدمال میشوند؛ آدمهای بیگناهی که به تاوانِ جغرافیایِ زادگاهشان، هم از درون جویده میشوند و هم از بیرون.
۳. تقابل با یقهدریدگان سیاست
«پدر و مادرم از داشتن فرزندی مثل من شرمسارند، من با انتخابهایی که کردهام مایهی ننگشان هستم. با هر کلمهای که به زبان میآورم عذابشان میدهم، تنها چیزی که خوشحالشان میکند سکوت من است. میخواهند لال و مطیع باشم. میگویند: «ما همهچیز برایتان فراهم کردیم. قدردان باشید. چرا میخواهید همهچیز را زیر و رو کنید؟» واقعیت این است که نسل من فرصت ندارد چیزی را زیر و رو کند. پدر و مادرم آنقدر شهامت دارند که حاضرند جان من را فدای کشورشان کنند. اما من فرزند بزدل و ترسویی هستم که حاضر نیست برای هیچ کشوری بمیرد و در راه هیچ آرمانی بجنگد.»
زبانِ سیاست همواره زبانِ خطکشیهای بزرگ، بیانیههای جنگی و آمارهای کلان است؛ ادبیاتی زمخت که انسان را تا حد یک سوژهی مطیع، یک سرباز یا یک «پیادهنظامِ ایدئولوژی» پایین میآورد. از نظر سیاستپرستان، مردم بلگراد در بهار ۱۹۹۹ صرفاً تودهای گناهکار یا هزینهای جانبی در مسیر یک مأموریت نظامی بودند. اما یاسمینا تشانویچ با فیلترِ نگاهش، زاویهی دید را به سمت دیگری هدایت میکند. او اصلاً به آسمان و هواپیماها نگاه نمیکند؛ نگاه او روی زمین و روی نبضِ ملموس زندگی در کفِ خیابان دوخته شده است.
دوربین یاسمینا درست روی صحنهی شلوغ، پرهیاهو و درهمی زوم میکند که قربانیان واقعی جنگ در آن ایستادهاند؛ صحنهای بسیار واقعی و متناقض. از مدافعان سینهچاک حکومت تا مخالفان جانبرکف، یعنی هر دو گروهی که حاضرند برای سیستمِ مطبوع خود همهچیز و همهکس را قربانی کنند. در بین این تودهی درهم، کسانی شبیه خود یاسمینا هم حضور دارند که اگرچه آگاهانه و مصرانه طرف هیچکدام نیستند، اما با تمام وجود دلسوزِ هر دو دستهی این هواداران سینهچاکند. آنها طرفدارانِ خودِ انسان و زندگی به معنای معمول هستند، نه فدیهای برای تقدیم کردن در پیشگاه این دیدگاه و آن نظریهی سیاسی.
احتمالاً از نظر بسیاری از هواداران جناحهای سیاسی، آدمهایی شبیه به یاسمینا ابلهانی هستند که با سکوت و بیطرفی به بقای ظلم و سیاهی کمک میکنند؛ وسطبازان بیعاری که فقط نگران برهمخوردن آرامش ناچیز و حقیر زندگی خود هستند. اما اتفاقاً مهمترین حُسن کتاب در همین است که خلاف این تفکر را ثابت میکند.
یاسمینا نه فقط در مقام یک متفکر و عضوی از بخش روشناندیش جامعه، جزو بانیان و شرکتکنندگان اصلی رویدادهای اعتراضی برای کمک به دیده شدن قربانیان بیصدای جنگ است، بلکه در مقام یک شهروند عادی هم اصلاً نسبت به جنگ و این قربانیان بیگناه آن — از هر جناح و تفکری — منفعل رفتار نمیکند. او تا جایی که توان و امکاناتش یاری میدهد، دلسوز و یاریبخش این آدمهاست و علاوه بر آن، زمانی که میداند برای بیرون رفتن از این وضعیت ناگوار راهی جز انتخاب یک جهت مشخص وجود ندارد، بدون رودربایستی جهتگیری خود را اعلام میکند؛ اما هرگز هم اجازه نمیدهد سایه و سیطرهی طرفداران این سوی سیاسی، جلوی ابراز عقیدهی صادقانه و آزادی بیان او را بگیرد.
او به وضوح اعلام میکند که از سر ناچاری این سوگیری را انتخاب کرده و همچنان اجازه نمیدهد این جهتگیری برچسب سیاستی خاص را روی او بچسباند. یاسمینا در پایان همچنان شهروندی عادی است که معتقد است زندگی روزمرهی آدمهای معمولیِ سرزمینش به اندازهی آرمانهای سیاستگرایانِ جناحهای مختلف اهمیت دارد و قابل دفاع است؛ اگرچه در پایان، دیگر یک ابله سیاسیِ محض نیست.

۴. چرا خواندن این کتاب ارزشمند است؟
«پیشنهادهای سیاسی مردان هموطنم در مقایسه با نیازهای ابتدایی من یا خشن و احمقانه اند یا باورناپذیر. من میخواهم سفر کنم، معاشرت کنم، بچهدار شوم، حرف بزنم، بازی کنم، خوش بگذرانم. آنها از حقوق تاریخی و سنتها سخن میگویند، ولی این تاریخی که از آن حرف میزنند مال من نیست، اگر هم باشد، من هیچ نقشی در آن نداشتهام. آنها دم از نژاد و افتخار میزنند، اما من به خاطر کمبود مهر و محبت و تفاهم در آستانهی جنون هستم. تمام غرایزمان روی مرگ یا بقا متمرکز شدهاند.»
ارزشِ منحصربهفردِ یادداشتهای یاسمینا تشانویچ در این است که از مرزِ یک گزارشِ تاریخی یا خاطرهنویسیِ صرف فراتر میرود و به یک بیانیهی عمیقِ انسانی در ستایشِ «زندگیِ معمولی» تبدیل میشود. در جهانِ امروز که همواره تحتِ سیطرهی شعارها و ادعاهای بزرگ، ایدئولوژیهای متعصب و جریانهای قدرت قرار دارد، تشانویچ شجاعتِ این را دارد که تمامِ این بلندپروازیهای بزرگ را به چالش بکشد. او با صراحتی تکاندهنده مینویسد که هوش، ثروت، زرنگی و جاهطلبیِ بیش از حد، در نهایت به کارِ انسان نمیآیند و دویدن به دنبالِ پول، سیاست و قدرت را کارِ احمقها میداند.
کتاب از این جهت اهمیت مییابد که تعریفی بنیادین و در عین حال ساده از معنایِ هستی ارائه میدهد؛ اینکه زندگیِ واقعی نه در شعارهای حماسیِ حاکمان، بلکه در همان جزئیاتِ بیهیاهو و روزمره جریان دارد: در تلاش برای ساختنِ یک سرپناه، در دوست داشتنِ یک موجودِ زنده، در بوسهای و در نوازشِ یک کودک. کتاب به ما نشان میدهد که وقتی ساختارهای کلانِ سیاسی جامعه را به بنبست میکشانند و آدمها را در تعلیق گیر میاندازند، آدمهایی که اهل مرده باد و زنده باد نیستند هم به اندازهی جانفدایان سیاست قربانی میشوند و البته به همان اندازه هم — اگر نه بیشتر — شریفند و فداکاری میکنند.
دوست داشتنِ این کتاب، در واقع ستایشِ نگاهی است که انسان در آن به هیچ ایدئولوژی و جریانی باج نمیدهد. تشانویچ ثابت میکند که میل به آرامش روزانه و دغدغههای معمول زندگی، به اندازهی دغدغههای اهل سیاست شریف و مهم است و صاحبان این دغدغهها اتفاقاً بیشتر از طرفداران سیاستمداران به کار دنیا میآیند، چون هم رنج انسانها را درک میکنند و هم برای یاری رساندن، دنبال رنگ پرچم آدمها نمیگردند. این اثر برای خوانندهای که خود را میانِ چرخدندههای سنگینِ سیاست تنها میبیند، یادآورِ این حقیقت است که شاید یکی از والاترین اشکالِ شجاعت، ایستادگی در برابرِ زوال و پاسداری از حقِ مسلمِ یک زندگیِ آرام و معمولی باشد.
۵. فرجام؛ حقِ مسلمِ ابله بودن
در نهایت، کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی» یادآورِ این حقیقتِ تلخ و در عین حال درخشان است که در زمانهی سقوطِ ارزشها و جولانِ جنگافروزان، بزرگترین شجاعت یک شهروند، غرق نشدن در گردابِ ایدئولوژیهاست. یاسمینا تشانویچ به ما نشان میدهد که وقتی جامعه به انبار باروت تبدیل میشود و هر جریانی به نامِ یک آرمانِ بزرگ از تو میخواهد انسانیت، خلوت و آرامشت را قربانی کنی، پناه بردن به سادگیِ روزمرگی نهتنها انفعال نیست، بلکه خود پاسداری از مرزهای بقاست.
این کتاب مانیفستی است برای تمام کسانی که میان چرخدندههای سنگین سیاست تنها ماندهاند؛ کسانی که تحقیرها و تحریمها را تاب میآورند اما به جای کینه ورزیدن، به تاوانِ جغرافیای زادگاهشان، همچنان به دنبال روزنهای از نور، شادی و خلق زیبایی میگردند. «ابله سیاسی» بودن در چنین جهانی شاید اصیلترین راه برای زنده ماندن باشد.