
هر سال با نزدیک شدن به هالووین، فضای مجازی پر میشود از پیشنهادهایی برای تماشای فیلم و سریالهای ترسناک؛ از ژانرهای واقعگرا، خونین و روانپریشانه گرفته تا فانتزیهای تاریک و کمدیهای ترسناک.
همیشه این پرسش برای من پیش میآید که چرا بعضی آدمها از تماشا یا خواندن آثار ترسناک لذت میبرند؟ آیا این یک جنون خودآزارانه نیست؟
البته با یک جستجوی ساده در اینترنت متوجه میشوید که دلایل منطقی زیادی برای استقبال از این ژانر وجود دارد؛ از تجربهی امن حس ترس در محیط خانه گرفته تا آمادگی ذهنی برای رویارویی با ترسهای واقعی.
اما از میان همهی اینها، یکی از دلایل بیش از بقیه جلب توجه میکند: تجربهی احساسات و ارضای امیالی که نمیتوانند و نباید در واقعیت بروز یابند.
این موضوع خیلی شبیه به جشنهایی است که در روز هالووین برگزار میشوند. روزی که میتوانی هر کسی باشی؛ از یک مخلوق عجیبوغریب و غیرطبیعی گرفته تا یک قاتل روانی معروف. برای چند ساعت روی چهرهی آدمیزادی و واقعی خودت نقاب میگذاری و تبدیل به کسی میشوی که در حالت عادی اجازهی بودنش را نداری. آخر شب هم که جادو تمام میشود، نقاب را برمیداری و با شکل و شمایل همیشگی به زندگی معمول بازمیگردی.
دیدن فیلم و خواندن کتابهای ترسناک هم چیزی شبیه همین است؛ چند ساعتی اجازه داری از پوست خودت بیرون بیایی، در جلد شخصیت شرور و موجود تاریک فرو بروی و بعد به زندگی عادی برگردی.
اما واقعاً وسوسهی پرسیدن یک سوال به سراغتان نمیآید؟ این ما هستیم که چند ساعتی در قالب هیولا فرو میرویم، یا هیولای درون ماست که یک عمر در جلد آدمیزادِ خستهکنندهی معمولی زندگی میکند؟

بهطور خلاصه کارل گوستاو یونگ، روانپزشک سوئیسی، معتقد بود که انسان از یک دوگانهی شخصیتی ساخته شده است: نیمهای آشکار که از آن با نام «خودآگاه» یاد میشود و نیمهای پنهان به نام «ناخودآگاه».
خودآگاه، تمام اعمالی است که بهصورت ارادی انجام میدهیم؛ تصمیماتی که میگیریم، رفتارها و واکنشهایی که نشان میدهیم و حتی نقشهایی که آگاهانه بازی میکنیم و نقابهایی که به چهره میزنیم. خودآگاه آن چیزی است که تصمیم گرفتهایم باشیم.
در مقابل، ناخودآگاه تمام چیزهایی است که پس زدهایم، پنهان کردهایم و نخواستهایم در معرض دید دیگران قرار دهیم؛ تمام آنچه که نمیخواهیم باشیم یا با آن شناخته شویم. این بخش پنهان، «سایه» نامیده میشود و بهطور کلی شامل موارد زیر است:
خاطرات ناخوشایند و آزاردهندهای که دوست نداریم یادآوریشان کنیم.
غمها و اندوههای عمیقی که نتوانستهایم از آنها عبور کنیم.
خشمهایی که نخواستهایم بروز دهیم یا اجازهی ابرازشان را نداشتهایم.
آسیبهای عمیق دوران کودکی که هنوز با آنها کنار نیامدهایم.
خواستهها و آرزوهایی که به دلایل مختلف باعث شرم ما میشدند.
بخشهایی از تواناییها یا ویژگیهایی که از نشان دادنشان ترس یا شرم داریم.
اینها چیزهایی هستند که ما در سایهها پنهان میکنیم. در یک مثال معروف، اگر شخصیت انسان را یک خانه در نظر بگیریم، خودآگاه همان نما و ظاهر بیرونی خانه و قسمتهایی است که صاحبخانه اجازهی بازدید از آنها را به مهمانان میدهد. در مقابل، سایه همان زیرزمین خانه است؛ جایی که تمام اشیاء ناخوشایند تلنبار و پنهان شدهاند. درِ آن قفل شده، کسی اجازهی ورود ندارد و حتی خود صاحبخانه هم بهندرت به آن سر خواهد زد.
چرا به این بخش از شخصیت سایه میگویند؟ چون سایه بخشی از ماست که هر بار در برابر نور قرار میگیریم، خودش را آشکار میکند. همهجا همراه ماست و بخشی غیرقابل حذف از وجود ما محسوب میشود. علاوه بر این، ناخودآگاه نیز علیرغم تمام تلاشهای ما برای مخفی نگه داشتنش، تمایل دارد در برابر نور خود را نمایان کند.
هیچوقت شده در موقعیتی خاص ناگهان واکنشی نشان دهید که اصلاً انتظارش را نداشتهاید؟ یا کنترل رفتارها از دستتان خارج شود به شکلی که خودتان هم غافلگیر شوید؟
اینها همان لحظاتی هستند که نور روی سایه میافتد و ما مجبور میشویم با هر آنچه پنهان کرده بودیم روبهرو شویم. موقعیتهایی در زندگی پیش میآیند که میتوانند یک زخم کهنه را به سوزش بیندازند، خواستهای سرکوبشده را بیدار کنند یا سدهای خشم و اندوه را بشکنند. ضمیر ناخودآگاه مانند زخمی که عفونت کرده، با همین واکنشهای ناگهانی شروع به علامت دادن میکند؛ چرا که سایهها در نهایت تمایل دارند آشکار شوند.
اما چه میشود اگر نخواهیم منتظر بمانیم تا این زخمها در موقعیتهای ناگهانی و کنترلنشده دهان باز کنند؟ چه میشود اگر بخواهیم پیش از بیرون ریختن عفونتها، خودمان آگاهانه به آنها نیشتر بزنیم؟
قاعدتاً این کار برای بسیاری از ما ترسناک است. روان ما نیز این موضوع را میداند؛ بنابراین گاهی پیش از سرباز کردن کامل زخمها، خارشهایی ایجاد میکند تا فرصت دیدن و آماده شدن برای درمان را به ما بدهد. این خارشها شاید همان علاقهی توضیحناپذیر ما به برخی آثار هنری باشند.
اگرچه جرأت نمیکنیم تمام و کمال پا در زیرزمین قفلشدهی روحمان بگذاریم، اما این زیرزمین پنجرههایی دارد. آثار هنری، فیلمها، کتابها و موسیقیها همان پنجرههایی هستند که آگاهانه یا ناآگاهانه جذبشان میشویم تا نگاهی به درون زیرزمین بیندازیم.
به نظر میرسد این آثار شبیه خورشید در آشکار کردن سایه عمل میکنند. اگرچه بیشتر اوقات غیرارادی جذب ژانر خاصی میشویم، اما همیشه این امکان وجود دارد که کاملاً ارادی زیر آفتاب بایستیم و سایهی خود را تماشا کنیم.
با این تفاسیر، حالا زمان پاسخ دادن به پرسش اصلی مقاله است: علاقه به ژانر ترسناک چه چیزی را درباره ما آشکار میکند؟
شاید نخستین پاسخی که به ذهن میرسد این باشد که لذت بردن از وحشت جاری در این آثار، نشاندهندهی وجود تمایلات ترسناک در ناخودآگاه است؛ هیولاهایی که هنوز فرصت عرض اندام پیدا نکردهاند اما ممکن است روزی افسار پاره کنند. البته این واقعاً میتواند یکی از احتمالات باشد؛ یکی از مشکلات پنهان در روان که «ناخودآگاه» قصد دارد ما را از آن آگاه کند؛ اما همیشه هم این نیست؛ دلایل دیگری هم وجود دارند.

ژانر ترسناک، بهویژه فانتزیهای تاریک، گاه به سراغ جهانهای تخیلی، موجودات فراطبیعی و افسانههای قدیمی میرود. لذت کشف و شهود در تخیل انسان و قدم زدن در جهانهای خیالی چنان عمیق است که به تحمل تاریکی موجود در این فیلمها میارزد؛ بهویژه که میدانیم شیاطینِ این داستانها وجود خارجی ندارند.
البته ترسی که از تماشای این آثار حاصل میشود نیز حرفهای زیادی درباره سایههای ما دارد. از این رو، تماشا یا خواندن این ژانر دوبار لذت کشف و شهود را به همراه دارد: یکبار لذت کشف جهانهای ناشناخته و بار دیگر کشف قلمروی درون خودمان، علت ترسهایمان یا دلیل همذاتپنداری با هیولا یا قربانی.

احتمالاً خیلی از ما جذب شدن به شخصیتهای شرور داستانها را تجربه کردهایم: قاتلان کاریزماتیک، خونآشامهای خوشقیافه و روانپریشهای پیچیده. بسیار رایج است که آدمها جذب نسخههای متضاد با خود شوند که دارای پیچیدگیهای رفتاری و جذابیتهای ظاهری هستند.
در روانشناسی مفهومی وجود دارد به نام «مثلث تاریک شخصیت»؛ ترکیبی از خودشیفتگی، ماکیاولیسم (فریبکاری و اغواگری) و سایکوپاتی (رفتارهای ضد اجتماعی). نویسندگان و طراحان اغلب از این ویژگیها برای خلق شخصیتهای منفی استفاده میکنند. گاهی این خصوصیات چنان جذاب به نمایش درمیآیند که نمیتوان طرفدار آنها نشد؛ به هر حال ظاهراً خود شیطان هم شخصیتی اغواکننده دارد!

همیشه هم جذب متضادها شدن به خاطر جذابیت آنها نیست. ممکن است شرارتهای شیطانی یک شخصیت و حوادث ناگوار یک فیلم ترسناک اصلاً از تحمل ما خارج باشد. پس چرا همچنان آن را دنبال میکنیم؟
درصورتی که ما حتی برای یکلحظه نمیتوانیم خود را بهجای شخصیت پلید داستان بگذاریم و نمیتوانیم تصور کنیم که درمیان این حجم از سیاهی زندگی کنیم و بتوانیم چنین نقشههای شرورانهای بکشیم و رفتارهایی تا این حد مشمئز کننده از خود نشان بدهیم؛ آیا کنجکاو نیستیم که بدانیم کسانی که این ویژگیها را دارند تا کجا میتوانند پیش بروند و اساساً مرز رفتارهای ضدانسانی و غیراخلاقیشان تا کجاست؟
ژانر ترسناک این فرصت را میدهد تا بدون ارتباط با موارد واقعی، حد و مرز این رفتارها را بررسی کنیم. حسن قضیه در آن است که بعد از تمام شدن فیلم، خودمان را با جمله «خدا را شکر که فقط فیلم بود» آرام میکنیم؛ هرچند در پس ذهن میدانیم این بزرگترین دروغی است که به خودمان میگوییم.
علاوه بر این، گمان میرود مثلث تاریک به شکلی کمرنگ در روان اغلب ما وجود داشته باشد. شاید کنجکاوی ما به این دلیل است که متوجه لکههای تاریک در درون خود شدهایم و حالا میخواهیم بدانیم اگر از این لکهها مراقبت نکنیم، ممکن است تا کجا پیش برویم. این همان نگاه کردن به داخل زیرزمین از طریق پنجرههای غبارگرفتهی آن است.

تخلیهی روانی، احساس آرامش و لذت بردن از قصهی خیالی، همیشه به این معنا نیست که هیولایی روانگسیخته در ما زندگی میکند. گاهی همهچیز در این تاریکی، به شرارت یا مثلث تاریک ختم نمیشود؛ بلکه تمام آنچه در زیرزمین پنهان کردهایم، اندوههای عمیق و رنجهای فراوان است.
پشت نقاب ترسناک هالووین، گاهی فقط موجودی آسیبدیده نشسته که مدتها پیش حوادث غمانگیزی را تجربه کرده اما نتوانسته از آنها عبور کند. غمهای عمیق وقتی نادیده گرفته میشوند، گاهی به شکل خشم و تمایلات جامعهستیزانه نمایان میشوند.
پس شاید تمایل ما به تجربه خشونت در محیطی امن و بدون آسیب زدن به دیگران، زنگ هشداری باشد از وجود رنجی که آن را نادیده گرفته و سعی در فراموشیاش داشتهایم.

در مقابل مثلث تاریک شخصیت، مثلث دیگری وجود دارد بهنام مثلث روشن که شامل سه ویژگی همدلی، شفقت و انساندوستی است. انسانهای زیادی دارای این مثلث شخصیتی هستند و بازهم گمان میرود همچون مثلث تاریک این مثلث هم در طیفهای مختلف در وجود همه یا اکثر ما مردم معمولی باشد.
شاید بهنظر عجیب برسد که کسی با وجود داشتن همدلی و همدردی شدید نسبت به انسانهای دیگر بتواند تماشای فیلمهای ترسناک را که در آنها عدهای مشغول شکنجه دادن یا کشتار دیگران هستند، تاب بیاورد و حتی بخواهد این تجربه را بازهم تکرار کند.
در نظریهای که گاهی در محیط اینترنت تکرار میشد، عقیده براین بود که علاقهمندان فیلمهای ترسناک فاقد ویژگی همدردی هستند یا حداقل این توانایی را در مقیاسی بسیار پایین دارا هستند و به همین دلیل است که میتوانند صحنههای ناراحت کنندهی رنج کشیدن دیگران را تاب بیاورند.
حالا بهنظر میرسد که این نظریه آنقدرها هم درست نیست یا همیشه صحت ندارد. ویژگی فیلمهای ترسناک این است که همیشه قهرمانی وجود دارد که برای نجات خود و دیگران تلاش میکند. عدهای از علاقهمندان فیلمهای ترسناک به تماشای رنج شخصیتها مینشینند تا بتوانند درد آدمهایی را که در چنین موقعیتهایی هستند درک کنند و البته این تماشای رنج را طاقت میآورند چون میدانند بالاخره در پایان فیلم خلاصی نصیب این مردم بیچاره میشود و کسی به دادشان میرسد.

آدمها با انگیزههای مختلف ماسک هالووین میزنند و در این مهمانی ترسناک شرکت میکنند و لذت میبرند. بیشتر آدمها به دلایل معمولی و سطحی عاشقِ بودن در این مهمانی هستند و لذت بردنشان همیشه به این معنا نیست که هیولایی واقعی در پشت این نقاب پنهان شده؛ اما گاهی شبیه ترسناکترین داستانهای هالووین، ممکن است یک هیولای واقعی پشت نقاب پنهان شده باشد که به واسطهی این نقاب میتواند بیرون بیاید، خودش را نشان بدهد، در میان مردم عادی قدم بزند و اگر فرصت مناسب پیدا کند دست به جنایت بزند.
اینکه انگیزهی هرکدام ما از تماشای فیلمهای ترسناک یا خواندن کتابهای ژانر وحشت چیست و چرا لذت میبریم، چیزی است که نمیتوان در مورد آن حکم داد و هرکدام باید خودمان کشف کنیم که واقعاً چرا طرفدار این ژانر هستیم.
اما صادق بودن با خود مهم است، لازم است جرأت کنیم و پا درون زیرزمین بگذاریم و نگاهی بیندازیم به هرآنچه که پنهان کردهایم. اگر تاریکیهایی وجود دارند یا چیزی نیاز به درمان دارد، کوتاهی نکنیم و روند رسیدگی به آنها را آغاز کنیم.
تماشای تاریکیهای درون در یک محیط امن، وضعیت مطلوبی است که ژانر ترسناک فراهم میکند تا قبل از سر بازکردن زخمها و بار آمدن خسارتهای جبراننشدنی، فکری برای حفرهها و آسیبهای روانیمان بکنیم.