
برای سالها و با تمام وجود و عقیده، من از طرفداران و باورمندان به این شعر خیام بودم:
«هر طائفهای ز من گمانی دارد / من زانِ خودم، همان که هستم، هستم»
همیشه با این نظر خیام بسیار موافق بودم که آدمیزاد یک «خودِ» مشخص، پایدار و ثابت در وجودش دارد؛ هویتی قطعی و یقیناً متفاوت از قضاوتها و نظرات دیگران. دیگرانی که هرکدام به قول مولانا «از ظن خودشان» یار ما میشوند و ما را با عینکی تماشا میکنند ساختهشده از تجربیات، عقاید و افکار خودشان. در نتیجه، این عینکها باعث میشود از درونِ ما اسرار ما را پیدا نکنند و نتوانند هویت واقعی ما و آنچه را که واقعاً هستیم ببینند و بشناسند.
اما خواندن رمان هویت میلان کوندرا (ترجمهی دکتر پرویز همایونپور، نشر قطره)، این عقیده را جوری به چالش میکشد که مات و مبهوت تماشا میکنی و نمیدانی حالا چطور میتوانی به همان دیدگاه خیامی پایبند بمانی.
رمان هویت شاید اولین یا حداقل یکی از معدود رمانهایی بود که بعد از خواندنش اصلاً نمیدانستم باید دربارهاش چه بگویم یا بنویسم. آیا با چیزی که گفت همعقیدهام؟ آیا همنظر نیستم؟ و برای هرکدام چه دلایلی دارم؟
این رمان دست روی موضوعی میگذارد که از نامش نمایان است: کیستی. ما واقعاً چه کسی هستیم؟ شخصیت ما چطور شکل میگیرد و ابعاد مختلفش چطور نمایان میشود؟ و آیا مسئلهی هویت مستقل آدمی واقعاً حقیقت دارد یا تنها یک افسانه است؟

رمان چند نکتهی تکاندهنده را پیش روی خواننده قرار میدهد:
اگر دیگران تماشایت نکنند، تو اصلاً وجود نخواهی داشت. این تماشا به معنی قرار گرفتن زیر قضاوت و نگاه دیگری است. اگر کسانی نباشند که تو را بکاوند و قضاوتت کنند، تو اصلاً مفهومی در جهان نخواهی داشت و غیب میشوی.
هویت تو به آب شباهت دارد؛ در هر ظرفی که ریخته شود همان شکل را به خود میگیرد و این ظرف، نگاه اطرافیان و شرایط محیط است.
تو احتمالاً جنبههای شخصیتی زیادی در درون خودت داری، اما این دیگران هستند که تصمیم میگیرند نور چراغ خودشان را روی کدام بخش بگیرند و آن را به عرصهی ظهور بکشانند. البته تو میتوانی تصمیم بگیری که کدام بخش به دید دیگران برسد، اما این کار نیاز به تمرین، تلاش، صرف وقت و فداکاری زیادی دارد.
⚠️ هشدار اسپویل: بخشهای بعدی این یادداشت به تحلیل گرههای داستانی و پیرنگ رمان هویت میپردازد و ممکن است جزئیاتی از ماجرای کتاب را لو بدهد.
داستان، روایت زندگی زوجی میانسال و بدون فرزند به نامهای «شانتال» و «ژانمارک» است که سالهاست شریک زندگی هم هستند و بیآنکه واقعاً بدانند، خود و جهان را از چشم یکدیگر تماشا میکنند. رمان اصلاً دربارهی همین است: آیا میدانی چنان به قضاوت دیگران—بهخصوص نزدیکانت—وابستهای که حتی تصوری که از خودت داری هم همان است که آنها به تو دادهاند؟
در صحنههای آغازین رمان، ما با شانتال همراه میشویم؛ در حالی که در اطراف هتل شهری که برای تفریح به آن آمدهاند قدم میزند و ناگهان متوجه میشود از نظر دیگران به زنی سنوسالدار تبدیل شده که دیگر ارزش صرف زمان را برای تماشا، چشمچرانی یا اصطلاحاً لاس زدن ندارد. ما همراه شانتال متوجه کمی شوک، ترس، شرم و اندوه ناشی از دریافت ناگهانی این حقیقت میشویم. در نتیجه، بخشی از وجود شانتال از قدم زدنِ با اعتمادبهنفس در کنار ساحل باز میماند: بخش زنانه.
شانتال در اولین برخوردی که پس از این ماجرا با ژانمارک دارد، بدون منظور و یکباره جملهای را به زبان میآورد که باعث ساخته شدن باقی ماجراهای رمان میشود:
«مردان دیگر برای دیدن من سر برنمیگردانند.»
ژانمارک از این حرف جا میخورد و برای اولینبار متوجه میشود شانتال بخشهایی در وجودش دارد که او از آنها بیخبر بوده است. با این حال، به دلیل علاقهی زیادی که به او دارد، تصمیم میگیرد خلاف این واقعیت را ثابت کند. در قامت یک دلدادهی ناشناس شروع به نوشتن نامههای عاشقانه برای شانتال میکند و از اینجا به شاهد خاموشِ تغییر هویت و شخصیت شانتال تبدیل میشود.
این تغییر هویت در گذشتهی شانتال هم سابقه داشته است. در بخش دیگری از رمان متوجه میشویم شانتال پیش از آشنایی با ژانمارک، با مرد دیگری ازدواج کرده بوده و حاصل آن ازدواج پسری بوده که در پنجسالگی از دنیا رفته است. شانتال که واکنش نامناسب خانوادهی همسرش را نسبت به این موضوع میبیند، بعد از سالها درمییابد که به آن جمع تعلق ندارد و باید محیط را ترک کند.
در قسمتی از رمان، مونولوگ شانتال با پسر از دسترفتهاش را میخوانیم؛ اعترافی تلخ به این واقعیت که مرگ کودک، باعث پیدا شدن مسیری جدید در زندگی او، تبدیل شدنش به آدمی که حالا هست، و آشناییاش با ژانمارک شده است. او از پسرش بابت این مرگ سپاسگزار است؛ نه چون او را دوست نداشته، بلکه چون او را بیشتر از هر چیزی در جهان دوست میداشته و اگر او زنده میماند، شانتال بهخاطر او هرگز حاضر نمیشد آن زندگی نامناسب را ترک کند.
شانتال برای تبدیل شدن به چیزی که حالا هست—آنچه چشمان ژانمارک به آن شکل داده—یک مرگ و اندوه بسیار بزرگ، سالها صبر و مدتها تنهایی را تحمل کرده است. در واقع با مرگ کودک، هویتی که شانتال تا آن لحظه همراه خانوادهی قبلی داشت میمیرد؛ گویی حضور کودک و نگاه او بود که آن بخش را زنده نگاه داشته بود. پس از مرگ او، شانتال به بیهویتی میرسد و دیگر نمیتواند خود را با محیط قبلی هماهنگ کند.
او هوشمندانه درک میکند که برای بقا نیاز به هویت جدیدی دارد و برای نمایان شدن این هویت، باید در جای جدید و بین آدمهای جدید قرار بگیرد. او کار پیدا میکند و با کاهش حضور در محیط خانواده، به تولد هویت جدیدش کمک میکند؛ هویتی که پیش چشم آدمهای جدید—که یکی از آنها ژانمارک است—شکل میگیرد.
حال سوال این است: آیا نظر کوندرا درست است؟ آیا تو در نهایت تنها با سختی و رنجی زیاد—شبیه به رنج از دست دادن یک عزیز—میتوانی از محیط قبلی کنده شوی تا در نهایت زیر نگاه و قضاوت آدمهای جدید به انسانی جدید تبدیل شوی؟
فرآیند تغییر هویت آگاهانه است، اما تو تنها کاری که میتوانی انجام دهی این است که آگاهانه محیط را تغییر دهی و رنجش را قبول کنی؛ مابقی مسیر را نگاه دیگران میسازد.
اما مگر نه اینکه این عاشق جدید همان ژانمارک است؟ چرا همان آدم، شخصیت جدیدی را در شانتال متولد میکند؟ آیا ژانمارک با تغییر زاویهی دید خود به تولد این شخص جدید کمک میکند؟ گویی واقعاً شخص جدیدی به شانتال خیره شده است.
پس آیا این به آن معنا نیست که ما هر بار نورافکن نگاه خود را روی بخشی مشخص از یک نفر میاندازیم و به او کمک میکنیم خواسته یا ناخواسته همان بخش را پررنگ کند؟ در غیر این صورت:
چرا هر بار وارد رابطهای میشویم بخشی از وجودمان شکوفا و بخشی دیگر سرکوب میشود؟
چرا وقتی از رابطهای بیرون میآییم تا مدتها باید تلاش کنیم خودمان را از نو بسازیم؟ چون عادت کرده بودیم خود را در آیینهی چشم دیگری ببینیم و حالا که آن آیینه نیست، تصویر خودمان را به سختی پیدا میکنیم؛ چنانکه شانتال پس از جدا شدن از ژانمارک در وضعیتی کابوسوار میان واقعیت و رویا گیر افتاد و نمیتوانست چهرهها، نسبت خود با آنها و جایگاهش را پیدا کند.
شانتال در بخشی از داستان برای ژانمارک تعریف میکند که چطور در برابر هرکس بنا به موقعیت، بخشی از وجود خود را به نمایش میگذارد؛ اما در این صورت، چرا زمانی که ژانمارک نیست او خودش را گم میکند؟
رولف دوبلی در کتاب هنر خوب زندگی کردن مینویسد:
«صدای درونتان (اگر بخواهیم با استعارهی قطبنما پیش برویم) تشکیل شده از تعدادی عقربهی مغناطیسی که بیوقفه به دور خود میچرخند و میچرخند.»
صدای درون همان چیزی است که ما آن را «خودِ حقیقی» مینامیم. اما شاید این قطبنما رو به جهت ثابتی ندارد و این محیط و دیگران هستند که تعیین میکنند به کدام سو حرکت کند. شاید من مجموعهای از احساسات و رفتارهای آنی باشم که بسته به فردِ مقابلم، تصمیم میگیرم کدام را نشان دهم.
چند بار تا کنون تصمیم گرفتهاید خودتان را تغییر دهید و «منِ» دیگری بسازید اما موفق نشدهاید؟ احتمالاً در برابر دوستان جدید موفق بودهاید، اما در برابر خانواده و آشنایان قدیمی، ناخودآگاه همان رفتارهای قبلی را بروز دادهاید. یا برعکس، بعد از پیوستن به یک گروه جدید، هویت تازهای پیدا کردهاید. همین نشان نمیدهد که ما در برابر نگاه دیگران هویت پیدا میکنیم؟
در نهایت، شاید باید بپذیریم جنبههای گوناگونی در درون ماست، اما نمود آنها وابسته به نگاه و قضاوت اطرافیان است. ما کمکم همان تصویری میشویم که دیگران از ما میسازند و نشانمان میدهند. شاید اصلاً دلیل عزلتنشینی عرفا زمانی که میخواستهاند به اصل وجودی خود دست پیدا کنند، همین بوده باشد: فرار از نگاه دیگری برای پیدا کردن آن «منِ» دستنخورده.
با این حساب، حالا دوباره باید از خودمان بپرسیم: آیا واقعاً «من زانِ خودم»؟
شما چطور فکر میکنید؟ آیا در روابط مختلف آدم متفاوتی میشوید یا به یک «خودِ ثابت» باور دارید؟