ایران؛ کالبد بیروح جهان! *
«... مگر جمعیت و حاصلخیزی و ثروت مشرق زمین از اروپا کمتر است؟ یا آفتاب که قبل از رسیدن به شما به ما میتابد تاثیرات مفیدش در سر ما کمتر از شماست؟ آیا خدایی که مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمیکنم! اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هوشیار کنم!»
این نقلِ واگویهای از عباس میرزا از زبان موسیو ژوبر، سفیر وقت فرانسه در ایران است. فارغ از صحت و سقم اصل ماجرا و اینکه عباس میرزا واقعاً چنین جملاتی را بر زبان رانده، به نظر میرسد دور از واقع نباشد اگر مدعی شویم اغلب ما، لااقل یکبار هم که شده، چنین جملاتی بر ذهن و زبانمان جاری شده باشد. پرسشهایی که گویا بیش از 150 سال است همچنان به قوت خود باقیاند، یعنی درست از زمانی که ما ایرانیان به عینه دیدیم که سختافزارمان از رقبا، عقب مانده است.
اگر فرض را بر صحت این جملات بگذاریم، که عملاً هم گمان نمیرود تفاوتی در اصل ماجرا داشته باشد چرا که اگر هم عباس میرزا چنین نگفته باشد، ما سالهاست در حال واگو کردن این جملاتیم؛ عباس میرزا، با آنکه در ابتدا به سختافزار اشاره دارد، اما علت مساله را در عقبماندگی سختافزاری جستوجو نمیکند! همین که در انتها میگوید؛ گمان نمیکنم! یعنی او تمام پرسشهای پاسخگون خود را رد میکند و به آنها پاسخ منفی میدهد!
جوامع شرق و غرب، تا همین سه قرن پیش، چیز خاصی برای برتری یافتن بر دیگری در چنته نداشتند، توازن قوا در اوراسیا، یک توازن قوای شکننده و نسبتاً برابر بود، روزی شرق بر غرب و روزی غرب بر شرق مستولی میشد و روزهای بسیاری هم، منازعه و تعامل، بینتیجه میماند. اما گویا یک حادثه عمیق، حوالی سه قرن پیش در بخش غربی اروپا رخ داد که به سرعت این توازن را بر هم زد. این حادثه، تاریخی و سرنوشتساز بود. به نظر میرسد عباس میرزا، بر این موضوع به خوبی واقف شده بود و به همین دلیل ذهنش در جستوجوی علل نرمافزاری شکستهای پیاپی و عقبماندگیهای ساختاری که به گمانش، به نوعی نهادینه و معنیدار شده، دست به کنکاش میزند.
این در حالی است که بیش از 150 سال پس از عباس میرزا، اغلب سیاستمداران، سیاستگذاران و روشنفکران ایرانی، اخذ تکنیک از دنیای غرب و بهکارگیری ابزارهای فناورانه را برای توسعه، کافی و وافی میدانند در این خصوص، سخنان کسانی مثل جلال آلاحمد هنوز نقش محوری را بازی میکنند. او در این مقال میگوید: ما وقتی ماشین را داشتیم، یعنی ساختیم، دیگر نیازی به سوغات آن نیست تا به مقدمات و مقارناتش باشد! جلال در این جمله، برای رفع عقبماندگی، آشنایی با ماشین یعنی علوم و تکنولوژی را کافی میداند. از نگاه او با حضور این بخش از مقدمات ماشین، لزومی به فراگیری و توجه به مبانی فکری و فلسفی آن (مقارنات آن) نیست. به دیگر سخن، نحلهای که جلال آن را نمایندگی میکند و هنوز هم طرفداران پروپاقرصی در ایران دارد، معتقد به امکان جداسازی علوم، تکنولوژی و پیشرفتهای فنی جهان مدرن از مبانی فکری انسانِ مدرن و ساختن جامعهای پیشرفته با این تکنولوژی و بر مبنای ارزشهای سنتی جامعه است. این اندیشه را میتوان هسته مرکزی تفکرات بخش اعظم سیاستمداران و روشنفکران ایران، از چپ تا راست و از مذهبی تا غیرمذهبی دانست. نتیجه این تفکر محوری، جداسازی کالبد توسعه از روح آن است. این در حالی است که محور توسعه، روح آن یعنی مبانی فکری و فلسفی آن است. شاید به جرات بتوان مدعی شد که به دلیل غلبه همین اندیشه محوری بر تفکرات سیاسیون ایران است که دولتها، از رضاشاه تاکنون، همچنان در کوه و کمر سرگردان ساختن جاده و سد هستند که به نوعی فرار از پذیرش یک مدل توسعه همراه با مقارنات آن است!
* میشل فوکو، در آستانه انقلاب ایران؛ ایران را «روح یک جهان بیروح» به تصویر میکشد. این عنوان تعریضی است به این خطای فوکو!