دوتا ماهی داشتند با هم شنا می کردند که سر راه‌شان خوردند به یک ماهی پیرتر که داشت از آن ور می آمد و برایشان سر تکان داد و گفت «صبح بخیر بچه ها! آب چطوره؟» بعد دو تا ماهی جوان کمی دیگر شنا کردند تا آخرش یکی‌شان به آن یکی نگاه کرد و گفت «آب دیگه چه کوفتیه؟»
اگر الان نگران شده‌اید که می‌خواهم اینجا خودم را آن ماهی پیر دانا جا بزنم و به شما ماهی های جوان تر بگویم آب چیست، خواهش می کنم نگران نباشید. من آن ماهی پیر دانا نیستم. منظور دمِ دستی داستان ماهی ها این است که واقعیت های بدیهی و در دسترس و مهم معمولاً همان‌هایی هستند که دیدن و حرف زدن درباره‌شان از بقیه سخت‌تر است. البته که این حرف در یک جملهٔ انگلیسی تبدیل می‌شود به یک کلیشهٔ پیش پا افتاده، اما واقعیت این است که در سنگرهای روزمره زندگی بزرگسالانه کلیشه‌های پیش پا افتاده می توانند به اندازه مرگ و زندگی مهم شوند. شاید این حرف ها اغراق آمیز یا جفنگیات انتزاعی به نظر بیایند.
درصد زیادی از چیزهایی که من خودبه خود به آنها مطمئن‌ام کاملاً غلط و گول زنک از آب درآمدند. اینجا مثالی می زنم از چیزی کاملاً غلط که من مایل‌ام خود به خود بهش مطمئن باشم : در تجربهٔ آنی من از زندگی همه چیز این باور را در من تقویت می‌کند که مرکز مطلق جهان من هستم؛ واقعی‌ترین، پررنگ ترین و مهم ترین آدم جهان. ما خیلی کم از این خودمحوری غریزی و بدوی حرف می‌زنیم چون برای جامعه نفرت انگیز است اما تقریباً در مورد همهٔ ما _در اعماق وجودمان_ صادق است. تنظیمات کارخانه‌ای ما است، از بدو تولد روی سخت‌افزارمان حک شده. بهش فکر کنید : هیچ تجربه ای نبوده که شما مرکز مطلق آن نباشید. جهانی که تجربه‌اش می کنید یا در برابر شماست یا پشت سر شما یا چپ یا راست شما یا در تلویزیون شما یا روی مانیتور شما یا هر جای دیگری. فکر ها و احساسات دیگران دربارهٔ شما باید یک جوری به شما مربوط شود اما مال خودتان فوری و ضروری و حقیقی‌اند؛ فکر کنم منظورم را فهمیدید. ولی خواهش می کنم نگران نباشید. قرار نیست دربارهٔ محبت و نوع دوستی یا به اصطلاح «فضیلت های اخلاقی» وراجی کنم. حرف فضیلت های اخلاقی نیست، حرف انتخاب من است که یک جوری از دست تنظیمات غریزی و حک شده‌ام خلاص شوم یا تغییرشان بدهم، یعنی از دست همان خودمحوری عمیق و عملی، و دیدن و تفسیر کردن همه چیز با عینک خود.
معمولاً به کسانی که با این تنظیمات کارخانه‌ای غریزی هم‌ساز می‌شوند «سازگار» می گویند که می‌خواهم اینجا بهتان پیشنهاد بدهم که این عبارت اتفاقی به وجود نیامده است.
اینجا آدم‌های دانشگاهی موفق نشسته‌اند، پس سوال بدیهی این است که چطور سازگاری با تنظیمات کارخانه‌ای‌مان به دانش و فکر نیاز دارد. این سوال پیچیده می‌شود. احتمالاً خطرناک‌ترین پیامد آموزش دانشگاهی _ دست کم درباره‌ی من _ برانگیخته شدن این میل است که در همه چیز زیادی تأمل کنم، در بحث‌های انتزاعی توی سرم غرق شوم، به جای آن که صرفاً به آنچه در برابرم می‌گذرد توجه کنم، به آنچه درونم می‌گذرد توجه کنم. مطمئن‌ام شما بچه‌ها تا الان فهمیده‌اید که بی‌نهایت سخت است که آدم همیشه هشیار و متمرکز بماند و تک گویی‌های دائمی توی سرش هیپنوتیزمش نکنند. حالا _ بیست سال بعد از فارغ التحصیلی‌ام _ نم نم دارم میفهمم که کلیشه‌ی رایج در علوم انسانی که «به شما یاد می دهیم چگونه فکر کنید» در واقع چرک‌نویس ایده‌ای عمیق‌تر و جدی‌تر است: «یاد بگیریم چگونه فکر کنیم.» در واقع یعنی یاد بگیریم چه‌طور تمرین کنیم که اختیار چگونگی فکرهایمان و چیزهایی را که بهشان فکر می‌کنیم به دست بگیریم. یعنی همیشه آگاه و هوشیار باشیم تا خودمان انتخاب کنیم به چه چیزی توجه کنیم و خودمان انتخاب کنیم که چطور از تجربه‌مان معنا بسازیم. چون اگر نتوانید این نوع انتخاب را در زندگی بزرگسالانه تمرین کنید، کارتان ساخته است. به این یکی کلیشه‌ی قدیمی فکر کنید: «ذهن خدمتکاری عالی و اربابی افتضاح است.» این هم مثل خیلی از کلیشه‌ها در ظاهر بی‌مزه و لوس است، اما از واقعیتی بزرگ و وحشتناک حرف می‌زند. اصلاً تصادفی نیست که آدم‌هایی که با تفنگ خودکشی می‌کنند تقریباً همیشه به کله‌شان شلیک می‌کنند. و واقعیت این است که بیشتر آنها در واقع خیلی قبل از کشیدن ماشه مُرده‌اند. و ادعا می‌کنم که ارزش حقیقی و درست‌ودرمان آموزش علوم انسانی قرار است همین باشد: چه‌طور هر روز زندگی بزرگ‌سالانه‌ی آسوده و ارزشمند و قابل احترام خود را دور کنید از مردگی، ناآگاهی، بردگی کاسه‌ی سر خود و تنظیمات کارخانه‌ای غریزی، از انزوای منحصر به فرد، کامل و امپراتورگونه.
شاید اینها به نظر اغراق‌آمیز یا جفنگیات انتزاعی به نظر بیایند. پس بیایید واضح‌تر حرف بزنیم. واقعیت بدیهی این است که شما فارغ‌التحصیلان تحصیلات عالی اصلا نمی‌دانید «هر روز و هر شب» یعنی چه.ظاهراً بخش‌های زیادی از زندگی بزرگ‌سالانه‌ی آمریکایی هست که هیچ‌کس در سخنرانی فارغ التحصیلی ازش حرف نمی‌زند. چنین بخش‌هایی پر است از ملال و روزمرگی و سرخوردگی‌های کوچک. پدر و مادرها و مسن‌ترهای این جمع خیلی خوب می‌دانند دارم از چی حرف می‌زنم.
برای مثال فرض کنید یک روز معمولی است و شما صبح بیدار می‌شوید و می‌روید سر کار پردردسرتان، و نُه یا ده ساعت کار می‌کنید و آخر روز خسته‌و‌کوفته اما مضطرب‌اید، و فقط می‌خواهید زودتر بروید خانه و شام خوبی بخورید و شاید دو ساعتی لش کنید و بعد زود کپه‌تان را بگذارید چون فردا صبح باید زود بیدار شوید و همه‌ی این کارها را تکرار کنید. اما بعد یادتان می‌افتد که توی خانه غذا ندارید؛ این هفته به خاطر کار پردردسرتان وقت نکرده‌اید خرید کنید و در نتیجه بعد از کار باید سوار ماشین شوید و بروید خرید. آخرِ روز کاری است و ترافیک خیلی ناجور است، برای همین رسیدن به فروشگاه بیشتر از حالت عادی طول می‌کشد و وقتی بالاخره می‌رسید، آنجا پر از آدم است، چون طبعاً همه‌ی آدم‌های شاغل دیگر هم همان وقت روز می‌خواهند خودشان را توی مغازه بچپانند، و مغازه نور فلوئورسنتیِ کریهی دارد و موزاک یا پاپِ فروشگاهی دل‌مرده‌ای تویش پخش می شود، و آنجا دقیقاً آخرین جایی است که دوست دارید در آن باشید اما نمی‌شود همین‌جوری بروید تو و بیایید بیرون: باید توی همه‌ی راهروهای زیادی روشن و پهن فروشگاه بچرخید تا چیزهایی که می‌خواهید پیدا کنید و باید چرخ‌دستی بی‌مصرف‌تان را از بین همه‌ی آدم‌های خسته و هول و چرخ‌دستی‌های آنها عبور دهید و البته که پیروپاتال‌های کُند و گنده‌بک‌ها و بچه‌های بیش‌فعال هم راهروها را بند آورده‌اند و باید دندان روی دندان بسایید و سعی کنید مؤدبانه ازشان بخواهید که راه را برایتان باز کنند و در نهایت _بالاخره_ همه‌ی مایحتاج شام‌تان را برمی‌دارید، فقط اینکه کاشف به عمل می‌آید صندوق‌های زیادی باز نیستند، هر چند در اوج شلوغی آخر روز هستید و صف خیلی طولانی است، و این خیلی احمقانه و حرص‌درآر است اما نمی‌توانید عصبانیت‌تان را سر زن دستپاچه‌ی پای صندوق خالی کنید.
خلاصه، آخرش می رسید سر صف و پول غذایتان را می‌دهید و منتظر می‌مانید که دستگاه چک یا کارت اعتباری‌تان را تأیید کند و بعد صدایی که بی‌شک صدای خودِ مرگ است بهتان می‌گوید «روز خوبی داشته باشید» ،و بعد باید پلاستیک‌های چندش‌آورِ شل‌وولِ سوپرمارکت را بیندازید توی سبد و در پارکینگ شلوغِ پر دست‌اندازِ درهم‌برهم جلویش ببرید و سعی کنید کیسه‌ها را طوری توی ماشین‌تان پر کنید که هیچی از کیسه بیرون نیفتد که توی راه خانه توی صندوق عقب‌تان غلت بخورد، بعد باید در ترافیک سنگین و آهسته و اشباع از ماشین های شاسی‌بلند به خانه بروید، و غیره و غیره.
منظور اینکه بدبختی‌های خرده‌ریز و طاقت‌فرسا دقیقاً همان جاهایی هستند که مسئله‌ی انتخاب مطرح می‌شود. چون ترافیک و راهروهای شلوغ و صف‌های طولانی به من وقت می دهند که فکر کنم و اگر من آگاهانه تصمیم نگیرم که چه‌طور فکر کنم و به چی توجه کنم، آن‌وقت هر دفعه که خرید می‌کنم سرخورده و بیچاره می‌شوم، چون تنظیمات کارخانه‌ای غریزی‌ام مطمئنم می‌کنند که همه‌ی اینها واقعاً درباره‌ی من است، درباره‌ی گرسنگی من و خستگی من و میل من به اینکه سریع‌تر برسم خانه، و انگار تمام جهان، تمام آدم‌های دیگر سر راه من قرار گرفته‌اند و این ها کی‌اند سر راه من؟ و نگاه کن که اغلب‌شان چه‌قدر نفرت‌انگیزند و چه‌قدر توی صفْ خرفت و گاو و مُرده‌نگاه و غیرانسانی به نظر می‌آیند، یا نگاه کن که این آدم‌ها چه‌قدر بی‌ادب و حال‌به‌هم‌زن‌اند که توی صف بلندبلند با موبایل حرف می‌زنند، و نگاه کن که چه‌قدر همه‌ی اینها غیرمنصفانه است: من که همه‌ی روز سرکار پوستم کنده شده و دارم از گرسنگی و خستگی می‌میرم، حالا صدقه‌سر این آدم‌های احمق لعنتی حتی نمی‌توانم بروم خانه غذا بخورم و لش کنم.
یا اینکه طبعاً اگر بیشتر به شکل آگاهی اجتماعیِ ناشی از تنظیمات کارخانه‌ای خود درآیم، ممکن است ترافیک آخر روز را هم با عصبانیت و سرخوردگی به همه‌ی ماشین‌های شاسی‌بلند و هامرها و وانت‌های ۱۲ سیلندر گنده و احمقانه و راه‌بندآور بگذرانم که چهل گالون گازوئیل را خودخواهانه هدر داده‌اند، و ممکن است به این واقعیت گیر بدهم که برچسب های اخلاقی و ملی‌گرایانه ظاهراً همیشه روی پلاکِ بزرگ‌ترین و به‌وضوح خودخواه‌ترین ماشین‌ها دیده می‌شوند که زشت‌ترین و بی‌ملاحظه‌ترین و عنق‌ترین راننده‌ها را دارند و معمولاً وقتی می‌پیچند جلوی آدم که پنجاه متر توی ترافیک جلوتر بروند، دارند با موبایل هم حرف می‌زنند و ممکن است فکر کنم چقدر بچه‌هایِ بچه‌های ما از ما بدشان خواهد آمد که همه‌ی سوخت آینده را هدر داده‌ایم و یحتمل محیط‌زیست را نابود کرده‌ایم، و ما چه آدم‌های خرابکار و احمق و حال‌به‌هم‌زنی هستیم، و همه‌ی اینها افتضاح است، و چیزهایی از این دست...
ببینید، اگر انتخاب من این است که این‌جوری فکر کنم اشکالی ندارد، خیلی‌هایمان این کار را می‌کنیم، فقط اینکه این‌جوری فکر کردن آن‌قدر راحت و خودبه‌خودی است که لزومی ندارد انتخاب شود. این‌جوری فکر کردن تنظیمات کارخانه‌ای غریزی من است. راهی است خودبه‌خودی و ناآگاهانه برای تجربه‌ی بخش‌های ملال‌آور، طاقت‌فرسا و شلوغ زندگی بزرگسالانه، با این باورِ خودبه‌خودی و ناآگاه که مرکز این جهان من‌ام و اولویت‌های جهان را باید حس‌ها و نیازهای آنی من تعیین کنند. نکته این است که به‌وضوح راه‌های دیگری هم برای فکر کردن به این موقعیت‌ها وجود دارند: در این ترافیک، همه‌ی این ماشین‌هایی که راه من را بسته‌اند و علافم کرده‌اند، غیرممکن نیست که بعضی از این‌هایی که ماشین شاسی‌بلند سوار شده‌اند قبلاً تصادف وحشتناکی کرده باشند و حالا رانندگی برایشان آن‌قدر وحشت‌آور باشد که روانکاوشان بهشان دستور داده باشد که فقط باید ماشین سنگین و بزرگ شاسی‌بلند سوار شوند تا موقع رانندگی احساس امنیت کنند؛ یا آن هامری که همین الان پیچید جلوی من، شاید پشت فرمانش پدری نشسته باشد که بچه‌ی کوچکش مریض و مصدوم روی صندلی کنار او نشسته و می‌خواهد سریع‌تر برسد بیمارستان و عجله‌ی او به مراتب مهم‌تر و موجه‌تر از من است؛ در واقع این من‌ام که سر راه او قرار گرفته‌ام. یا می‌توانم انتخاب کنم که خودم را مجبور کنم تا این احتمال را در نظر بگیرم که همه‌ی آدم‌های توی صف سوپرمارکت هم به اندازه‌ی من کسل و سر خورده‌اند، و بعضی از این آدم‌ها احتمالاً در مجموع روز سخت‌تر ، ملال‌آورتر یا دردناک‌تری از من داشته‌اند.
دوباره تأکید می‌کنم، خواهش می‌کنم فکر نکنید دارم نصیحت اخلاقی می‌کنم یا دارم می‌گویم «شما قرار است» این‌جوری فکر کنید یا همه ازتان انتظار دارند خودبهخود این‌جوری فکر کنید. نه، چون سخت است، به تلاش ذهنی نیاز دارد و اگر شما هم مثل من باشید، یک روزهایی از پس این کار برنمی‌آیید یا آن‌قدر بی‌رمق‌اید که نمی‌خواهید برآیید. اما اگر اغلب روزها آن‌قدر آگاه باشید که به خودتان حق انتخاب بدهید، می‌توانید انتخاب کنید که به این زن چاقِ بی‌روح گنده که وسط صف سر بچه‌ی کوچکش داد می‌کشد جور دیگری نگاه کنید؛ شاید معمولاً این‌جوری نباشد، شاید سه شب پشت سر هم دست شوهرِ رو به موت از سرطانِ استخوانش را گرفته باشد یا شاید همان منشی کم‌درآمدی در اداره‌ی وسایل نقلیه باشد که همین دیروز با لطف کوچک بروکراتیکی به نامزدتان کمک کرده کاغذ‌بازی‌های کابوس واری را رفع و رجوع کند. معلوم است که هیچ کدام اینها محتمل نیست اما غیر ممکن هم نیست؛ فقط به این بستگی دارد که شما چی را در نظر می‌گیرید. اگر شما خودبهخود مطمئن‌اید که می‌دانید حقیقت چیست و کی و چی واقعاً مهم‌اند _اگر می خواهید با تنظیمات کارخانه‌ای‌تان رفتار کنید_ آن وقت شما هم مثل من احتمال‌هایی را که بیهوده و آزارنده نیستند در نظر نمی‌گیرید. اما اگر واقعاً یاد گرفته باشید که چه‌طور فکر کنید، چه‌طور توجه کنید، آن وقت شما هم گزینه‌های دیگری خواهید داشت. در واقع با شماست که موقعیت های شلوغ، پر سروصدا، کُند و جهنمی را نه‌تنها معنی‌دار که مقدس کنید؛ با همان نیروی سر ذوق بیایید که ستاره‌ها را روشن می‌کند: نیروی محبت، عشق و وحدتی که زیرلایه‌ی همه چیز است. نه که همه‌ی این چیزهای ماورائی لزوماً حقیقت داشته باشند. تنها چیز واقعاً حقیقی این است که با شماست که تصمیم بگیرید چه‌طور ببینید. با شماست که تصمیم بگیرید چه چیزی معنی‌دار است و چه چیزی نه. با شماست که تصمیم بگیرید چه چیزی را بپرستید...
چون حقیقت دیگری هم وجود دارد. در سنگرهای زندگی روزمره‌ی بزرگ‌سالان چیزی به اسم بی خدایی وجود ندارد. نپرستیدن وجود ندارد. همه یک چیزی را می‌پرستند. تنها انتخابی که ما می‌توانیم داشته باشیم این است که چه چیزی را بپرستیم. و یک دلیل بارزِ انتخاب هر جور خدا یا هر چیز ماورائی برای پرستش _ مسیح یا الله، یهوه یا خدای مادر ویکا یا چهار حقیقت شریف یا اصول اخلاقی خدشه‌ناپذیر _ این است که تقریباً اگر هر چیز دیگری را بپرستید شما را زنده‌زنده می خورد؛ اگر پول یا اشیاء را می‌پرستید و معنای زندگی‌تان را با اینها پیدا می‌کنید، هیچ وقت برایتان کافی نخواهد بود. هیچ وقت حس نمی‌کنید به قدر کافی دارید. حقیقت این است. بدن یا زیبایی یا جذابیت جنسی‌تان را بپرستید، آن وقت همیشه حس می‌کنید زشت‌اید، و از وقتی نمایش سن و زمان شروع می‌شود تا وقتی دفن می‌شوید، میلیون‌ها مرگ را تجربه می‌کنید. همه‌ی ما این چیزها را در سطحی می‌دانیم؛ به شکل افسانه و ضرب‌المثل و کلیشه و گزین‌گویه و لطیفه و حکمت درآمده‌اند: استخوان‌بندی همه‌ی داستان‌های عالی. سختی‌اش این است که حقیقت را در آگاهی روزمره توی چشم بگذارید. قدرت را بپرستید، آن وقت همیشه حس ضعف و ترس می‌کنید، و حس می‌کنید به قدرت بیشتری نیاز دارید که ترس را کنار بگذارید. عقل‌تان را بپرستید _ اینکه باهوش به نظر می‌آیید _ آخرش حس می کنید احمق و حقه‌بازدید، همیشه در آستانه‌ی لو رفتن. و الی آخر.
ببینید، نکته‌ی موذیانه درباره‌ی همه‌ی این اَشکال پرستش این نیست که خبیثانه یا گناه‌آلودند : این است که ناآگاهانه‌اند. تنظیمات کارخانه‌اند. نوعی از پرستش‌اند که کم‌کم تویش سُر می‌خورید، روزبه‌روز، بیشتر و بیشتر چیزهایی را که می‌بینید و جوری که ارزش‌ها را می‌سنجید محدود می‌کنید، بی‌آن‌که کاملاً آگاه باشید که دارید چنین کاری می‌کنید. و جهان جلوی این را نمی‌گیرد که بر اساس تنظیمات کارخانه‌ای‌تان عمل کنید، چون جهانِ مردان و پول و قدرت به‌خوبی با سوختِ ترس و نفرت و سرخوردگی و عطش و بندگیِ خود پیش می‌رود. فرهنگ فعلی ما این نیروها را یراق کرده تا ثروت و راحتی و آزادی شخصی بی‌نهایت به همراه بیاورند. آزادیِ اینکه ارباب پادشاهی‌های کوچک در کاسه‌های سرمان باشیم، به تنهایی، در مرکز تمامی مخلوقات. این نوع آزادی چیزهای زیادی به آدم می‌دهد. اما معلوم است که انواع مختلفی از آزادی وجود دارد، و در جهان بزرگ بیرون _ جهان پیروزی و موفقیت و نمایش _ چندان از ارزشمندترین نوع آن حرف زده نمی‌شود. این نوع آزادیِ واقعاً مهم تمرکز می خواهد و آگاهی و نظم و تلاش و توانایی اینکه واقعاً به فکر آدم‌ها باشید و برایشان ایثار کنید، بارها و بارها، میلیون‌ها بار، هر روز، به روش های کوچک و غیرجذاب. آزادی حقیقی این است. جایگزینش ناآگاهی است، تنظیمات کارخانه، «دور باطل»؛ حس دائمی و خوره‌ی داشتنِ چیزی لایتناهی و از دست دادن آن.
می دانم این حرف‌ها باحال یا سرخوش نیست. الهام‌بخش و باشکوه نیست. چیزی که هست _ آن‌قدر که عقل من قد می‌دهد _ حقیقت است، با تمام مزخرفات قشنگی که از آن کَنده شده. طبعاً شما می توانید هر طور می‌خواهید فکر کنید. اما خواهش می‌کنم من را با این منبرهای موعظه‌گر دکتر لورا یکی نکنید. هیچ کدام این حرف‌ها درباره‌ی اخلاق یا مذهب یا عقیده یا زندگی پس از مرگ نیست؛ حقیقتِ واقعی درباره‌ی زندگی قبل از مرگ است. درباره‌ی اینکه چه‌طور به سی یا شاید پنجاه سالگی برسید، بی‌آن‌که بخواهید تفنگ روی شقیقه‌تان بگذارید. درباره‌ی یک آگاهی ساده است : آگاهی از اینکه چه چیزی آن‌قدر حقیقی و ضروری است، آن‌قدر از چشمان‌مان پنهان مانده که باید مدام _ بارها و بارها _ به خودمان یادآوری کنیم :«آب این است،آب این است.»
چنین کاری بی‌نهایت سخت است : آگاه و زنده ماندن، هر روز و هر شب.
سخنرانی دیوید فاستر والاس در مراسم فارغ‌التحصیلی دانشجویان کالجِ کنیون، ۲۰۰۵
جستار نخست کتاب "این هم مثالی دیگر"
ترجمۀ معین فرخی
نشر اطراف
