در این نوشته یکی از پارههای ذهنیم رو میخوام به روی مثلاً کاغذ بیارم تا با بقیه به اشتراک بذارم. شاید صحبتهام کلاً بنیان غلطی داشته باشه در نتیجه همه صحبتهام بیمعنی بشه. میخوام از آموزش ریاضی به راه حلی برای رفع مشکلات اجتماعی برسم و بگم اگر چیزی اسمش رو گذاشتیم آموزش ریاضی و نتونست راه حلی برای این مشکلات ارائه کنه باید فعلاً کنار بزاریمش.
زندگی انسانها تحت تأثیر عوامل مختلفی هستش یعنی هر چیزی رو تو این دنیا تغییر بدیم رو بقیه چیزها تأثیر میذاره. حالا یکی تغییراتش خیلی سریع و زیاد هست یکی تغییراتش کم و کند (و بقیه جایگشتهاش). حالا میخوام همه عوامل رو ثابت در نظر بگیرم و ببینم با یک سری از برداشتهایی که از آموزش ریاضی هست در صورت گذر زمان اوضاع اجتماعی ما چه تغییری میکنه؟ چیزایی مثل صرفه جویی، فاصله طبقاتی، انواع تفکرها گرفته از الگوریتمی تا آماری تا احتمالی تا مالی و … اینها در بین مردم چه تغییراتی خواهند کرد؟ در نهایت به چه چیزی میرسیم؟
میخوام یک سری از بزرگان که احترامشون واجب هست رو به «برج عاج نشینی نوین» متهم کنم.
قبل از اون یک گریزی بزنیم به خود «ریاضی محصور در برج عاج»

در اینجا تصویری از بخشی از مقاله خانم زهرا گویا که در مجله رشد آموزش ریاضی شماره ۴۷ صفحه ۵ موجود هست رو آوردم. چیزی که من از این بخش درک کردم این بود که یک آقایی به اسم «هاردی» در کنفرانسی مییاد میگه که ما برای آموزش ریاضیات به دانشآموزان به چیز خاص و پیچیدهای نیاز نداریم بلکه فقط کافیه همون مباحث رو خودمون کامل درک کنیم و به شکلی ساده که در حد درک و فهم دانشآموز باشه به دانشآموزان یاد بدیم. بعد مییاد میگه که نتیجه این صحبت هاردی این میشه که بین مردم مفهوم «ریاضیات محصور در برج عاج» تقویت میشه.
هنوز هم خود برج عاج نشینی رو تعریف نکردم.

در ویکی پدیا در مورد برج عاج اینطوری نوشته شده:
برج عاجی لفظی است نشأت گرفته از غزل غزلهای سلیمان (۷:۴) در کتاب مقدس که بعدتر به عنوان لقبی برای مریم مورد استفاده قرار گرفت. از قرن نوزدهم این اصطلاح در اشاره به جهان یا محیطی به کار میرود که اندیشمندان در آن مشغول پیجوییهایی منفک از دغدغههای عملی زندگی روزمره میشوند. این لفظ معمولاً حامل دلالتهای تحقیرآمیز در خصوص انفکاک عمدی از جهان روزمره است: پژوهش خفیه، بیش از حد تخصصی، یا حتی بی حاصل، و نخبه گرایی آکادمیک.
در جایی که قبلاً کار میکردم یکی از کارفرماهام تأکید داشت که حداقل این رو به دانشآموزها منتقل کنیم که ویکی پدیا منبع معتبری نیست. اول قبول نداشتم حرفش رو اما با توجه به موارد زیادی که میدیدم ویکی پدیا مطالب غلط داره اینجا شما رو به منبعی که ویکی پدیا بهش استناد کرده هم ارجاع میدم. در اینجا میبینیم که اشاره کرده به اینکه جایی هست که کسانی که به امور عملی و دنیایی کاری ندارن اونجا حضور دارن. یعنی وقتی هاردی گفت برای آموزش ریاضی فقط به خود ریاضیات نیاز داریم باعث شد که تمرکز شدید روی ریاضیات ریاضی دانان رو از زندگی دنیایی حتی دور کنه.
من برای خودم همچین تصویری در ذهنم هست (این تصویر برای توصیف «برج عاج نشینی مدرن» هم خیلی کمک کننده هستش)
تصویری از یک برج عاج نشین
یک فئودال رو تصور کنین. که صاحب مقدار قابل توجهی زمین هستش و کشاورزانی روی زمینهاش دارن کار میکنن و یک سری کارگزار داره که اونها هم براش دارن امور رو میگذرونن و این رفته در بلندای یک برجی یک اتاقی برای خودش جور کرده و خدمه این فئودال براش نیازهای پایین هرم مازلو رو دارن براش تأمین میکنن و این فئودال ما فقط داره به ریاضیات فکر میکنه. تمام نتایجی هم که بهش رسیده رو مینویسه و برای بقیه برج نشینان ارسال میکنه. هر از چند گاهی هم داخل کجاوه میشینه و در یک سری کنفرانسهای خصوصی مخصوص برج نشینان شرکت میکنه. همه این برج نشینان دارن خیال میکنن که این زحماتشون و تحقیقاتشون داره به بقیه کمک میکنه اما حتی وقتی دارن تو کجاوه از بین زیر دستانشون حرکت میکنن حاضر نیستن پرده رو بزنن کنار.
خوب در این دوران این برج نشینان مشکلاتی که داریم اختلاف طبقاتی و وجود سطوح به شدت زیاد هست. اون برج نشین شاید به یک مسأله بهینه سازی رسیده باشه و حلش کرده باشه اما نزدیکترین کارگزارانش هم خبر ندارن همچین مسألهای وجود داره و به این شکل حل شده در نتیجه باغها و زمینهای همون فئودال حتی داره به شکل غیر بهینه مدیریت میشه.
خوب بلأخره اصل تکامل میگه هر چیز ناقصی بلأخره منقرض میشه. این برج نشینها هم انقدر بد عمل کردن که بلأخره برجهاشون خراب شد. همه مردم فهمیدن که این سبک اشتباه هست و هر کسی به دنبال روشی دیگه رفت.
سر کلاس فیزیک دهم که بودیم هر فصل و هر درس یک فرمولی رو یاد میگرفتیم و معلممون هم به سادگی اون رو به ما یاد میداد. در حاشیه کتاب هم تصویری سیاه سفید یا قهوهای سفید از دانشمندی که اون کشف رو انجام داده بود میدیدیم. همشون به نظر افراد ثروتمندی میرسیدن. معلممون هم به شوخی میگفت شما فقط دیر به دنیا اومدین وگرنه اینکه چیز خاصی نبود شما هم میتونستین کشفش کنین نه؟ حالا من یک سؤالی رو میپرسم که واقعاً جوابش رو نمیدونم. آیا دانشمندی رو میشناسین که الآن معروف شده باشه به خاطر کارها و نتایجش اما دائم در فقر بوده باشه؟ یعنی چه قبل از کشف چه بعد از کشف در اوضاع مالی ضعیفی بوده باشه؟ منظورم اینه که کلاً یا تا حدود زیادی بی خیال پایینترین قسمت هرم مازلو شده باشه؟
من هر کسی رو نگاه میکنم گرفته از فردوسی تا مریم میرزاخانی تا رضا صادقی تا پروفسور حسابی تا راسل تا جان نش و هر کس دیگهای که با زندگیش یک آشنایی سطحی دارم و میدونم که یک کار بزرگ کرده از لحاظ مالی تأمین بودن. اگر احیاناً دغدغه فکری هم میداشتن (مثل فردوسی و راسل) برای رسیدن به آرمانشون اون رو بیاهمیت در نظر میگرفتن و تا لحظه رسیدن به هدف یک جوری سر میکردن با داشتههاشون.
این یعنی یا کامل بی درد هستن یا مسکن میزنن و پیشرفت میکنن. اما آیا ما میتونیم برای کل این جامعه پر دردمون مسکن تولید کنیم؟ ابدا!
برج عاج نشینی نوین یعنی اینکه به رویه قدیم انتقاد کنی بگی من دیگه نمیخوام ریاضیات رو فقط برای خودم نگه دارم و برای بقیه هم توضیحش میدم. به بقیه هم امکانات میدم و کمک میکنم راحتتر کار کنن. دیگه نمیخوام تنها در بالای برج عاج زندگی کنم و مییام بیرون به امور نظارت میکنم اما هیچ وقت نمیتونم ساختاری رو آماده کنم که کسی که فعلاً برده من هست بتونه هم طبقه من باشه و کارها پیش بره. آخر سر نیاز دارم یک تعداد کمی برده و زمین برای خودم داشته باشم.
تصاویری از مانگا Vinland Saga رو در اینجا میبینین. در بخشی از داستان، شخصیت اول داستان برده یک فئودال میشه که در حال گسترش مزرعه خودش هست اما پدر اون فئودال نظرش با پسرش متفاوته و میگه باید به یک مزرعه کوچک با تعداد کمی برده بسنده کرد. به طور دقیق این پدر و پسر نماینده «برج عاج نشینی نوین» و «برج عاج نشینی» نیستن اما میشه گفت تا حدودی این پدر مثل همون چیزی که من دارم از «برج عاج نشینی نوین» میگم هست.


بله برج عاج نشینی قبلی نمیذاشت حتی ما بفهمیم ریاضیات چیه اما در محیط الآن که برج عاج نشینان نوین دارن براش تلاش میکنن به ما امکاناتی میدن که به شیوههای جذاب با ریاضیات آشنا بشیم. کلی وبینار برگزار میکنن و انتقال تجربه میکنن. با ما گرم میگیرن و کاری میکنن که از صحبت کردن با اونها لذت ببریم، گاهی هم حتی کاربردهایی در زندگی مون یاد بگیری تا بتونیم زندگی شخصی بهینه تری داشته باشیم. اما هیچ وقت تونستن کاری کنن که به کمک درک از ریاضیات به زندگی اجتماعی انسانی تری برسیم؟ آیا تونستن فکر ما رو باز کنن تا بتونیم مثل یک «انسان آزاد» فکر کنیم؟


در مسابقاتی که با کارتهای رنگی خوشحالی رو در دانشآموزان ایجاد میکنه به طوری که تا به حال اون خوشحالی رو نداشتن آیا کمکی به ما میکنه؟ از زاویهای بالا تر که به ماجرا نگاه کنیم میبینیم با ادامه پیدا کردن این شرایط باز هم کار به جایی نمیرسه. بله بردههای اون داستان هم از اینکه اون پیرمرد بهشون اسب داده بود تا راحتتر بتونن کارگری کنن خوشحال بودن. شاید دانشآموزان ما هم از اینکه بتونن با شرکت در این مسابقات بازاری قهاری بشن خوشحال بشن. اما هدف ما بازاره؟
در این قسمت دو خط قرمز رو میخوام بیان کنم که ارتباط نزدیکی با هم دارن به طوری که اونها رو به عنوان یک خط قرمز واحد دید.
فاصله گرفتن از دانشآموزان
در اینکه کسی که میخواد ریاضی آموزش بده باید یک چیزایی در مورد اون چیزی که میخواد آموزش بده بدونه شکی نیست. حالا تخصصش بالا رفت چه بهتر، اما کسی که به بهانه افزایش تخصص چه در ریاضیات چه در شاخههایی مثل روانشناسی، فلسفه، جامعه شناسی و … عمیق شد و از دانشآموزان عادی فاصله گرفت نمیشه اون رو متخصص آموزش ریاضی دونست و به گفتههاش استناد کرد.
دانشآموز عادی چه کسی هست؟
در این خط قرمز دانشآموز عادی تعریف مهمی داره. منظور من داشتن ارتباط با یک تک دانشآموز با ضریب هوشی متوسط نیست. بلکه داشتن ارتباط با دانشآموزان از گروههای متفاوت هوشی و فرهنگی ایران هست.
اریب شدن جامعه آماری
کسی که ادعا بکنه معلم یا پژوهشگر هست اما خودش رو دائم درگیر یک نمونه خاص از جامعه آماری کل ایران کرده باشه صحبتهاش فقط به درد همون بخش خاص جامعه میخوره. اگر صحبتی میکنن اگر گزارشی میدن و مربوط به طبقه خاصی هست باید این نکته مورد توجه قرار بگیره و روش فکر بشه که این مدل مربوط به بخش خاص آیا قابل تعمیم دادن به کل جامعه هست یا نه؟
نتیجه
من آدم نتیجه گرایی هستم و میدونم که نباید این شدت از نتیجه گرایی رو به زور جایی اعمال کنم اما احساس میکنم اگر مهلت زیاد بدم و سختگیری رو در مورد مقدار پیشرفت کم کنم خواستن نتیجه عادلانه باشه اما به کسی که ادعا کنه من با دانشآموزهای عادی برخورد دارم و فلان روشها به نظرم درست هست اگر صحبتهاش به نتیجه نرسیده باشه قابل استناد نخواهد بود. اون پیرمرد هم در کنار بقیه کارگرها در مزرعه کار میکرد و تعاملات زیادی با بردهها داشت. اما هیچ وقت نتونسته بود ساختار مناسب رو تولید کنه با وجود اینکه زمانی مالک اصلی همه اون قسمت بوده.
تمام کسانی که یکی از دو خط قرمز ذکر شده رو زیر پا میذارن مورد اتهام هستن ولی این نکته رو باید ذکر کنم که به هر حال مبارزه با «برج عاج نشینی» قبلی که به مراتب بدتر بود کار ستودنیی هست اما این افراد باید حواسشون باشه که در کنار این تلاشهاشون به جامعه آسیب نزنن. گمراه کردن دوباره جامعه گناهی به شدت بزرگ هست.
اینکه الآن وجود داره یا نه رو نمیدونم اما میدونم که میتونه وجود داشته باشه. ریاضیات به شدت قوی هستش و میتونه در قدرتمند کردن ذهن نقش قویی داشته باشه. فقط باید مراقب باشیم که چطور داریم این تواناییها رو در چه زمانی در اختیار دانشآموز قرار میدیم. در زمانی که دانشآموز ما دغدغه پول و درآمد رو در آینده نزدیکش حس میکنه اگر ما بهش بگیم بیا بهت برنامه نویسی یاد بدم که تفکر الگوریتمیت قوی بشه که توانایی حل مسئلت خوب بشه که بتونی مشکلات زندگیت رو حل کنی اصلاً اون «که» ها رو نمیشنوه و میگه باشه مییام که بهم برنامه نویسی یاد بدی که هم خفنه و هم میشه باهاش پول در آورد. باشه مسابقه تو رو شرکت میکنم که بهم بورسیه دانشگاه فردوسی رو بدی.
از یک سمت باید مراقب باشیم که مثل رفتارگراها که فرقی بین انسان و سگ نمیدیدن نگیم که جایزههای شکلاتی و … میدیم دانشآموز خوشش مییاد و جذب میشه. از سمت دیگه هم نباید مثل برج عاج نشین ها بگیم ما که با این ریاضیات راحتیم پس همه باید راحت باشن و ازش لذت ببرن.
باید روحیات و خواستههای تک تک دانشآموزان رو درک کرد و بهشون بها داد. (همون اهمیت دادن به تفاوتهای فردی)