وقتی ملتی اسیر سطح گرایی می شود
یکی از نقدهای بنیادین نیچه ،طرح نقدی به تاریخ ،بویژه تاریخ مسیحیت بود .که عبارت بود از اینکه تاریخ مسیحی ،همان اخلاق و رفتار زاهدانه ، ریاکارانه است .
اخلاقی که بنظر نیچه ملوث به دروغ و فرصت طلبی ، زمینه ساز نومیدی و در جهان بودن به شادی و زیستن پر طراوت و زیبایی است.
که اصطلاحا ،این انحطاط ،روند اخلاق بردگان می نامید .
در ایران ما نیز چنین تاریخی سپری شده است ،تا برسیم به تلفیق این رفتارهای متظاهرانه و اشرافیت مبتذل ،به فرهنگ مدرنیت ،که علی الظاهر باید دریچه ایی می گشود به مبانی حقوق مدنی انسان ها .
اما مدرنیته ،حال و هوای حقوق فردی را همچون پوسته ایی پوسیده دورانداخت و به جای آن اتفاقا زهد و ریا و سطحی نگری را داخل هستی شناسی خود کرد تا انسان امروز ،بیش از گذشته حتی ،نیست انگاری را پیشه کند ،این همان نیهیلیسم «نیست انگاری » ی است که نیچه در نقد مدرنیته دنبال میکند و جالب اینکه «برغم اینکه پیش بینی کار فلسفه نیست » میگوید دویست سال آینده ،تجربه ایی عظیم از مغاک نیست انگاری و انحطاط خواهد بود .
گویی سخن فیلسوف ،همچون کرونایی جهان گشا ،همه جا را در نوردیده است .
رفتارها و خلقیات ما ایرانیان ،که در دهه بیست جمال زاده در سوئیس ،نقادانه به نگارش در آورد و بدین خاطر هم نتوانست به ایران برگردد ،نه تنها از ارتفاع این انتقادات کاسته نشد ،بلکه در تجربه بعد ۵۷ به پیچ و خمی عمیق وارد شد .
در این مجال رفتار و اخلاق ما در عید نوروز آیینه ی تمام نمای این تروما :(زخم ) نمود دارد .
همان قدر که در فرهنگ ما شعار دادن ،مفهوم گریزی یک عادت و رفتار نهادمند است ،یعنی اغلب ما به سر فصل کار داریم ،مثلا اگر میخواهیم نقش مصدق در مساله نفت را بخوانیم ،توان و حوصله انواع متون پژوهشی را نداریم بخوانیم بلکه در روزنامه ،شفاهیت ،و بریده بریده چیزهایی را خواندن ،ما را قانع میکند ،این همان بقول دوستدار امتناع اندیشه است ، یعنی کوتاه اندیشی برای جستجوی معنا و عمق بودن ما در جهان ،
برگردیم به تبریکات عید نوروز ؟
رفتار ما با سنت ها نیز ملوث به همین سطحیت و ریاکاری است .
در کنار نفرت ورزی متداول و توهمات حساب گرانه .
تبریکی را میگوییم تا رفع تکلیفی کرده باشیم ،همان روحیات بوروکراتیک عصر مدرن ،یعنی رفتار با یک سنت تاریخی که عنصر همبسته ساز و شادی زای آن بسیار قوی تر است .
تبریک میگوییم تا فرصتی را برای آینده صیانت کرده باشیم
یعنی یک نشانه ای که فرستاده میشود تا ابراز تملق و تاییدات را ،اعلام کنیم ،برای نگسستن مدار منفعت .همان فایده گرایی که بنتام دویست سال پیش تر برای آن نظریه تدوین کرد .
تبریک میگوییم تا دهان باز از شعار دادن نیفتاده باشد ،
مثل خداحافظی در تلفن که حتی با دشمنان مان ،چندین بار به تکرار ،کلمه خداحافظی را بر زبان جاری میکنیم .
تبریک میگوییم تا از قافله ی عادت عقب نمانیم ،این همان مصونیت طلبی فرصت طلبانه است ،همچون سربازی ترسو که سعی میکند در وسط گروهان حرکت کند نه در اول صف ،نه در آخر صف .
تبریک میگوییم تا با صراحت ،چشم در چشم ،دروغ گفته باشیم که آری دوستت میدارم ،اما خالی از عشق و مهر .
در این بین عنصر سنتی که مفصل اتصال ما برای ،تجربه ایی از بودن در کنار آتش قلب همدیگر است را با بولدزل ویران میکنیم تا حتی سلبریتی با فرار به جلو ،از تبریکات فاخرانه و فاضلانه اش ،برای خودش ،ژستی جدید در سال نو بگیرد و خودارضایی اش ،محقق شود .
در این وانفسا جویندگان واقعی شادی کار سختی در پیش دارند .
آشفتگی که مجال بودن و ارتباط همدلانه را نیز برای آنها سخت میکند .
اما بی تردید بخشی از جامعه ،متوجه عمق ابتذال و فراموشی ها ،هست .
و می خواهد چهره به چهره ،از رابطه ای صاف و همبسته ساز و نشاط جمعی ،پاسداری کند .
تجربه ی اکنون به هر روی ،تجربه رنج این شکاف هاست .
کار نقادانه ،نقد این فرهنگ متظاهرانه و فایده طلبانه است .
این نیست انگاری دسته جمعی را میشود از منظری دیگر ،و به مسیری برگشاینده برد .
علی زاهدی
