چهل روز از آن یک هفته‌ی روح‌افزا و جان‌فرسا می‌گذرد؛ اما هنوز، وقتی تصویر آن دریای انسانی را در ذهن مرور می‌کنم، لرزشِ دست، قلم را به ستوه می‌آورد. نه از سرِ پروازِ خیالِ یک نویسنده؛ که از سرِ صداقت. من با زبانِ سیستم و مدل و داده خو گرفته‌ام؛ در روزمرگیِ حرفه‌ای‌ام با گراف‌های دانش و استدلال‌گرهای تصمیم‌سازِ هوشمند سروکار دارم. اما هیچ مدل و گرافی، توانِ تحلیلِ آنچه در آن روزها در خیابان‌های تهران، قم، نجف، کربلا و مشهد رخ داد را ندارد. آنچه رخ داد، از جنسِ محاسبات نبود؛ از جنسِ دلدادگی بود.
از نظریه تا میدان
در چهارمین ماه‌روزِ شهادت امام شهید، در یادداشتی که درباره‌ی رابطه‌ی «امام و امت» نوشتم، تلاش کردم نشان دهم که در مرحله‌ی نظام اسلامی — پیچیده‌ترین مرحله از سیر پنج‌گانه‌ی تکامل انقلاب — این پیوندِ مستقیمِ امام و امت است که می‌تواند خلأهای دولت‌های ناتراز را جبران کند؛ نه از طریق مداخله‌ی مستقیم در اختیاراتِ دولت، که از طریق دعوتِ امت به استقامت در پیگیریِ آرمان‌ها. آن روزها این حرف را بر مبنای نمونه‌های تاریخی می‌زدم؛ ماجرای ناوِ آمریکایی، سلول‌های بنیادی و هسته‌ای و موشکی. حالا دیگر نیازی به استدلال از دلِ تاریخ نیست. خودِ تاریخ، در ابعادی که هیچ‌کدام از آن نمونه‌ها نداشتند، جلوی چشممان رقم خورد.
آنچه در تشییعِ رهبر شهید دیدیم، یکی از بزرگ‌ترین مصداق‌های عینیِ همان چیزی بود که در آن یادداشت «فعال‌سازیِ کلانِ ظرفیتِ امت» نامیده بودم؛ اما این‌بار در مقیاسِ تمامِ آحادِ جان‌فدای ملت، یا به‌عبارتِ دیگر، تمامِ امت. چهل میلیون انسان — از ایران و از عراقِ برادر — با پای خودشان، با هزینه‌ی جانِ خودشان، در گرمای سوزانِ تیرماه، خودشان را به خیابان‌ها رساندند. این را نمی‌شود سازمان‌دهی کرد. می‌شود برایش اتوبوس فرستاد، می‌شود برایش موکب برپا کرد، اما نمی‌شود قلبی را که خودش نخواهد، وادار به تپیدن برای یک آرمان کرد. آنچه دیدم، تجلیِ همان چیزی بود که می‌توان از آن به «انسانِ نوشده» تعبیر کرد؛ ملتی که پیش از آنکه در خیابان ظاهر شود، در جانِ خودش دگرگون شده بود.
اراده‌ای که از دلِ تهدید زاده شد
نکته‌ای که به گمانم کمتر به آن پرداخته شده، پیوندِ این حماسه با همان دکترینِ «نه به سازش» است که پیش‌تر در یادداشتِ مذکور به آن اشاره کردم. این تشییع، تنها بدرقه‌ی یک رهبر نبود؛ بیعتی میلیونی با یک مسیر بود. مسیری که در آن، اراده‌ی ملت از سطحِ احساسِ خام عبور کرد و به سطحِ یک مطالبه‌ی راهبردی رسید. وقتی ملتی در چنین مقیاسی، حولِ محورِ عزت و امنیت و پرهیز از هرگونه مماشات با دشمن به میدان می‌آید، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک واکنشِ عاطفی خواند؛ این، تجلیِ اقتدارِ اراده‌ی عمومی است، و هنرِ حکمرانی در چنین لحظه‌ای آن است که این احساسِ عمومی را به یک مطالبه‌ی ملیِ روشن ترجمه کند.
از دلِ تهدید، بزرگ‌ترین فرصتِ همبستگیِ چهار دهه‌ی اخیر بیرون آمد. این همان ارزشی است که حاج‌قاسم‌های امام شهید، همیشه از تفرقه اتحاد و از تهدید فرصت ساختند؛ و آن روز شاهد بودیم که یک امت، بی‌آنکه کسی به او فرمان بدهد، با وجود تمامِ اختلافاتِ درونی‌اش، تمام‌قد به «یک قامتِ برخاسته» تبدیل شد.
آنجا که بروکراسی به امت اعتماد نکرد
همان‌قدر که از عظمتِ حضورِ مردم مسحور شدم، از برخی رویکردهای بروکراتیکِ مدیریتِ مراسم دلگیر شدم. اگر به‌جای میدان‌داریِ صرفِ برخی سازمان‌ها و نهادها — که بی‌شک آن‌ها نیز دلداده‌ی امام شهید بودند — به ظرفیتِ ملی و خودجوشِ تفکر و حضور بسیجی مردم -در همه ابعاد و صنوف آن- میدان داده می‌شد، در عینِ حفظِ نقشِ ستادیِ نهادهای حاکمیتی، هم بیت‌المالِ کمتری هزینه می‌شد و هم اصالتِ قیام و جهاد در این عرصه بیشتر تجلی می‌یافت. تغییرِ ناگهانیِ مسیر نیز، که بی‌شک ناشی از دغدغه‌ی حفظِ جانِ مردم بود، ناخواسته حاکی از تردیدِ برخی مدیران به ظرفیتِ کلانِ خودمدیریتیِ مردم بود؛ همان باوری که در تشییعِ عراق به مردم داده شد، و مردم چه خوب از عهده‌اش برآمدند.
از نگاهِ من، این دو نمونه دقیقاً همان چیزی است که در یادداشتِ قبلی‌ام «معمای دولتِ ناتراز» نامیدم؛ نه از جنسِ ضدیت با آرمان، که از جنسِ ناتوانی در التزامِ عملی به منطقِ امام و امت. وقتی نهادِ رسمی، به‌جای آنکه امت را شریکِ طراحی بداند، او را مخاطبِ اجرا می‌بیند، بخشی از همان انرژیِ عظیمی که خودجوش به میدان آمده بود، در پیچ‌وخمِ مدیریتِ متمرکز زائل می‌شود. این نقد را نه از موضعِ بیرون، که از دلِ همان دلبستگی می‌نویسم؛ همان‌گونه که پیش‌تر نیز بارها اشاره کرده‌ام، بر این باورم که هیچ معماری‌ای در انقلاب اسلامی، بدونِ تکیه بر روحِ «امت و امامت»، آن‌چنان که شایسته‌ی این انقلاب است، به هدفش نمی‌رسد.
از سوگ تا سازندگی
اما نقدِ مدیریتی هرگز نباید اصلِ ماجرا را کمرنگ کند. آنچه در این روزها دیدیم، سرمایه‌ای است که نباید در حدِّ یک خاطره — هرچند فراموش‌نشدنی — باقی بماند. امام شهیدِ انقلاب در بیانیه‌ی گامِ دوم از ما خواسته بودند این انقلاب را به آرمانِ بزرگش، یعنی تمدنِ نوینِ اسلامی، برسانیم، و فرموده بودند که مهم‌ترین ظرفیتِ امیدبخشِ این کشور، همان نیروی انسانیِ مؤمن و کارآمد است. تشییعِ میلیونیِ رهبر شهید، اثباتِ عینیِ همان ظرفیت بود.
حالا پرسش این است: این نیروی بی‌نهایتِ مردمی را چگونه باید نهادینه کرد؟ پاسخِ من همان الگویی است که در تجربه‌ی سلول‌های تخصصیِ دورانِ رهبرِ شهید دیدیم؛ آنجا که دانشمندانِ هسته‌ای و موشکی و بنیادی، حتی گاه با کارشکنیِ برخی مسئولان دولتی، توانستند «بایدها» را به «داشته‌ها» تبدیل کنند. امروز باید همین منطق را در مقیاسی وسیع‌تر بازتولید کرد: باید شبکه‌های داوطلبانه، تخصص‌محور و پاسخ‌گو از دلِ همین امتی که خودش را در خیابان‌ها نشان داد شکل بگیرند؛ نه برای جایگزینیِ دولت، که برای جبرانِ نقاطِ کورِ پیشرفتِ کشور، دقیقاً همان‌جایی که بروکراسی امت را جدی نمی‌گیرد.
نتیجه‌گیری: مسیرِ درستِ ادامه‌ی راه
اگر بخواهم آنچه را در این یادداشت گفتم، در چند خط جمع کنم:
۱) میانِ ظرفیتِ عظیمِ مردمی و مدیریتِ رسمی، هنوز شکافی وجود دارد؛ شکافی که تنها با اعتمادِ واقعی — نه اعتمادِ شعاری — به امت پر می‌شود.
۲) دکترینِ «نه به سازش» باید با حفظِ وحدتِ ملی پیگیری شود؛ با مراقبت از آنکه، خدای‌ناکرده، افراط‌های حاشیه‌ای اصلِ پیام را کمرنگ نکنند.
۳) این سرمایه‌ی اجتماعیِ بی‌نظیر باید از سطحِ مانورِ باشکوهِ خیابانی، به سطحِ یک مطالبه‌ی ساخت‌یافته‌ی ملی در همه‌ی ساحت‌ها — از جمله سیاست‌گذاری، دیپلماسی و امنیتِ ملی — ترجمه شود.
۴) باید همان الگویِ سلول‌های تخصصیِ آرمانی را، این‌بار در دلِ بسیجِ سی‌میلیونیِ جان‌فدایان، نهادینه کرد؛ شبکه‌هایی از متخصصان، فناوران و داوطلبانِ مردمی که مکملِ دولت باشند، نه منتظرِ اجازه‌ی دولت.
۵) — و برای من مهم‌ترین — این تشییع را باید نقطه‌ی عزیمتی به‌سوی همان افقِ تمدنی دید که همیشه در سخنِ امام شهید از آن یاد می‌شد؛ افقی که در آن، امت صرفاً عزادار نیست، بلکه ادامه‌دهنده‌ی راه است.
و در پایان، از زبان همه مردم به‌پاخاسته خطاب به امام شهیدمان می‌گویم: «ما این راه را با همان شکوه و همان صداقتی که در تشییعِ شما به رخ کشیدیم، ادامه خواهیم داد؛ ان‌شاءالله.»
