متاسفانه روشنفکر ها و تحصیل کرده های جدید ما در مسائل اجتماعی، دو مقوله جدا از هم را در ذهن خود مخلوط کرده اند: یکی "حقیقت" است و دیگری "واقعیت". مقصودم از حقیقت ان چیزی است که به صحت آن مومنیم و معتقدیم که "باید چنان باشد" و مقصودم از واقعیت آن چیزی است که به "بودن" آن معترفیم و معتقدیم که "هست". مسأله خوب و بد و زشت و زیبا و حق و باطلش مرحله بعدی است، قضاوت ذهن است. در برخی موارد حقیقت و واقعیت با هم منطبق اند.
به تعبیر دیگر واقعیت یک امر مطلق و خارجی است و حقیقت یک امر نسبی و نظری. دو تن که به واقعیت یک امر معترف اند ممکن است درباره حقیقت یا بطلان آن با هم مخالف باشند. اروپایی ها دو اصطلاح بسیار خوب دارند که این دو مفهوم را از یکدیگر متمایز می ساز. یکی حکم درباره ی واقع امر (این چگونه است؟) و دیگری حکم درباره ارزش امر ( این خوب است؟ بد است ؟).
در مرحله اول، من مثلا مثنوی را میخوانم، می کوشم تا بفهمم، همه لغات و اصطلاحتش را، همه آیات و احادیث و نقل قول ها و اشارات و کنایت تاریخی، اساطیری، دینی و ادبی اش را، همه صنایع لفظی و معنوی و نکته های دستوری و فنون شعری اش را، همه مایه های فرهنگی ای که آن را ساخته است. سبک شعر و اسلوب بیان و عقاید و افکار و تمایلات فلسفی و مذهبی و عرفانی و ذوقی اش را دقیق و درست و همه جانبه بررسی می کنم و میشناسم. تصوف را، معارف اسلامی را، فرهنگ و روح اجتماعی و خصوصیات عصر مولوی را، ایران در عصر ظهور مغول را، همه ی شخصیت هایی را که در تکوین شخصیت و ابعاد گونه گون روح مولوی اثر داشته اند: پدرش، شمس تبریزی، ضیاءالحق، محمد زرگر، سنایی، عطار و...
در اینجا من به پایان نخستین مرحله ی کار اولیه ام یعنی حکم درباره ی "واقع" مثنوی مولوی رسیده ام. در یک کلمه او را "شناخته" ام. در این مرحله "من" تنها یک جوینده ام. "خود" کوچک ترین دخالتی در موضوع تحقیقم ندارم. عقاید و احساسات و پسندم کاملا مسکوت و معطل است. کم ترین تجلی این عوامل مرا کور می کند و من در این جا تنها به قول بیکن: "دو چشم خشک علمی"، یک بینایی تیز و هوشیارم و دگر هیچ! در اینجا من میتوانم با دیگری نیز که برای شناختن مثنوی "خود" را موقتا به کلی کنار گذاشته و تنها نگاه تیز و چند بعدی و فهم یابنده و دانش ها و تجربه های لازمش را در درک و حل و توضیح و تحلیل واقعیت مورد مطالعه به کار می آید، برادشته است، همکار باشم و از او استمداد کنم و بر نظراتش اعتماد داشته باشم، هرچند من یک صوفی اسلامی باشم و او یک ماتریالیست اپیکوری.
ادامه دارد!
