داوطلبی که یک یا چند سال از عمرش رو صرف کنکور کرده، در بیشتر موارد بعد از دیدن نتیجه دچار یک جور استرس بیسابقه میشه. خیلی وقتها نگرانی از نرسیدن به رشتهمحلهای محبوب، سردرگمی نسبت به آینده ی تحصیلی و کاری، دلواپسی از احتمال چند سال زندگی کردن در یک محیط نا آشنا، و حتی احساس خراب شدن سرنوشت، ذهن داوطلب رو درگیر میکنن و متأسفانه کمتر نهاد مشاورهای یا مدرسهای برای تغییر این شرایط آستین بالا میزنه.
این متن برای این نوشته شده که با شما همراه باشه تا اگر دچار این احساسات منفی هستین اون رو مهار کنین و در کنارش بینش کمی بهتری نسبت به واقعیت پیدا کنین. خودم خیلی دوست داشتم که زمان انتخاب رشته و بعدش جایی اینها رو میخوندم یا از کسی میشنیدم.

هنگام انتخاب رشته تمایل شدیدی داریم که از هر اشتباه محاسباتی پرهیز کنیم و حتماً بهترین تصمیم ممکن رو بگیریم؛ مبادا بعداً پشیمانی گریبان ما رو بگیره. این دیدگاه اگرچه قابل درک هست، ولی منجر به استرس زیادی میشه و تصمیمگیری رو خیلی سخت و فرسودهکننده میکنه.
بسیار محتمل هست که در بازهی چند هفتهایِ انتخاب رشته که سازمان سنجش در نظر گرفته، ما ابزارهای لازم رو (یعنی تجربه، اطلاعات، بلوغ فکری، …) برای گرفتن «بهترین تصمیم» نداشته باشیم. و شاید بعداً که آن ابزارها رو به دست آوردیم به این نتیجه برسیم که در تصمیمگیریمان اشتباه کردیم.
حالا، سه تا نکته:
یک. در دنیای واقعی چیزی به اسم بهترین تصمیم اصلا معنا نداره. شما با توجه به قابلیتهای خودتون (که بعضیهاش رو هماکنون میدونین و بعضیها رو هم به مرور کشف خواهید کرد) و محیطی که در اون قرار دارید، چندین مسیر خوب برای زندگی میتونید بسازید. وضعیت دنیا هم اینقدر سریع داره تغییر میکنه که خیلی معنادار نیست از الان بخواید یک مسیر دقیق و مشخص رو برای باقی عمر انتخاب کنید. پیشبینی میشه که خیلی از دانشآموزان فعلی در آینده دارای شغلهایی باشن که امروز اصلا وجود ندارن. پس احتمالا منطقیتر اینه که به جای وسواس در به دست آوردن یک رشتهمحل خاص، مسیرهای کلی زندگی رو بررسی کنید (مهاجرت کردن، وارد بازار شدن، کار تحقیقاتی کردن، یک مسئلهای از دنیا حل کردن، ...) و سعی کنید گام به گام، تصمیمهایی بگیرید که شما رو در موقعیت خوبی برای انجام اون کار قرار میده.
دو. کلا هنگام تصمیمهای مهم یک نگرانی از «پشیمان شدن» و «سرزنش خود در آینده» به آدم دست میده. در این مورد یکبار از فرد دلسوزی حرف جالبی شنیدم، و آن اینکه برای قضاوت باید با خودِ نسخهی گذشتهمان مهربان باشیم؛ چرا که در آن زمان، با تمام امکانات و اطلاعاتی که داشتیم، تصمیمی که به نظرمان درست میآمده رو گرفتهایم. خلاصه این ذهنیت که «اگر هم الان اشتباهی کنم بعدا قابل پذیرش خواهد بود» میتونه تأثیر مثبتی بر آرامش روان داشته باشه.
سه. گیریم که اشتباه خیلی بزرگی در تصمیمگیری مرتکب شدین و بعدا پشیمون شدید: خیلی تصمیمگیریها قابل جبران هستن، مخصوصا اگر پیش از این که خیلی دیر بشه متوجه بشین. یعنی بازار کار، قانون، جامعه، ... یک حدی از انعطاف رو داره که میتونین ازش استفاده کنین و مسیر رو عوض کنین. مثلا شما رشتهی عمران رو انتخاب کردین ولی بعد میبینین به دنیای بهینهسازی و مهندسی صنایع علاقهی بیشتری دارین. خب گرایشهایی در همون عمران هست که اشتراک زیادی با مهندسی صنایع داره و میتونید اون سمتی برید. شما رفتین شیمی و دیدین اشتباه کردین و اصلا انگار برای مهندسی برق آفریده شدین، میتونین انصراف بدین و دوباره در کنکور شرکت کنین [نکتهی ۱ در آخر متن رو ببینید] و وارد اون رشته بشید. اما من فکر میکنم خیلی وقتها در همان جهت کلیای که پیش میگیریم گزینههای خوبی هم پیدا میشه و شاید همیشه نیاز به یک تغییر جهت بزرگ نباشه (مراجعه به نکتهی یک).

رشته و دانشگاه فقط یک جنبه از جنبههای زندگی هست و اون رو به معنای همهچیز نباید تلقی کرد. در حقیقت چه در این جنبه به نظر خودتون خوب عمل کرده باشید و چه نه، زندگی ادامه داره و منتظر هست تا ببینه شما در ادامه چه میکنید. موفقیتهای اقتصادی، درجه یک بودن و ممتاز بودن در کار خود، شبکهسازی و دوستیابی گسترده، رابطهی خوب، شخصیت درونی و سطح فکری، و تأثیری که بر محیط اطراف خود میگذاریم، همگی جنبههای پراهمیتی از داستان زندگی ما هستند. حالا این وسط «قبولی در فلان رشته و دانشگاه» برای اینکه در آن زمینهها خوب عمل کنیم نه شرط لازم هست و نه شرط کافی!

اگرچه «تعداد دانشجوی ورودی» هر رشته-محل ظرفیت محدودی داره، ولی منابع آموزشی هر رشتهای در دسترس عموم قرار دارند. یعنی در مجموع اگر کسی به دنبال «یادگیری» و مهارتاندوزی باشه و برای اون وقت و انرژی صرف کنه میتونه با منابع عمومی، شبکهسازی و آشنایی با آدمهای مهم، و کسب تجربهی عملی به مرور زمان گلیم خودش رو از آب بیرون بکشه. به همین خاطره که چه در زمینهی مهاجرت، چه راهاندازی کسب و کار و غیره آدمهای موفقی رو میبینیم که در دانشگاه ها یا رشتههای «رقابتی» هم تحصیل نکردند.
در مورد منابع آموزشی به عنوان چند نمونه ی مهم از اینها میشه یاد کرد:
کتابها/منابع مرجع دروس
با نگاهی به سرفصل دروس یک رشته میتونید با آموزههای هر درس به صورت تیتروار آشنا بشید و مراجع اصلی درسها رو مشاهده و از آنها استفاده کنید. به عنوان مثال برای رشته ی مهندسی کامپیوتر سرفصل دروس اینجا [۲] قابل مشاهده هست:
درسافزار آزاد دانشگاهها
در این سایتها فیلم ضبطشده ی خیلی از درسها رو میتونید پیدا کنید. برای نمونه به درسافزار آزاد دانشگاه شریف [۳] و درسافزار آزاد MIT مراجعه کنید [۴].
هنوز هم وب!
در هر سطح و هر دانشگاه و هر رشتهای، جستوجو در وب و استفاده از منابع آن از راههای دریافت/تکمیل دانش شماست. از سایتهای پرسش و پاسخ تخصصی گرفته تا آموزشهای رایگان (و معمولاً با کیفیت خیلی خوب). به عنوان چند نمونه:
roadmap.sh - khanacademy - sololearn
در کنار وبسایتهای اینچنینی، یوتیوب و هوش مصنوعی هم که نیاز به گفتن ندارن و میتونن حسابی راه رو برای یادگیری هموار کند. به این لیست آرشیوهای غیررسمی، جزوات و اطلاعاتی که از دانشجوهای هر رشته میشه گرفت رو هم اضافه کنید :)
بد نیست اشاره کنم که خیلی وقتها دانشجوهایی که به دنبال یادگیری درست و حسابی هستند هم چارهای ندارند یا ترجیح میدند از همین منابع برای یادگرفتن درس استفاده کنند!

معمولاً اینجوریه که با توجه به رتبهی کنکور، احتمال قبولی در بعضی رشته-محلهایی که به آنها علاقه داریم اندکه. به طور کلی همه ی ما موقعیتهایی رو تجربه میکنیم که در آن چیزی رو میخواهیم، ولی به دستش نمیآریم. در این زمانها باید حواسمون باشه که درگیر تصورات غیر واقعی و اغراقآمیز از خوبیها یا مزایای چیزی که نصیب ما نشده، نشیم.
از شما چه پنهان، بهترین دانشگاههای ایران هم دارای مشکلاتی مانند کیفیت پایین تدریس، عدم رعایت حقوق دانشجو، کمبود بودجه و امکانات پزوهشی، ارتباط ضعیف با جامعهی علمی جهانی و ... هستن. پس اینکه «فلان جا قبول شدم و از گردنه گذشتم و موفقیت من تضمین شدهست» یا برعکس «فلان جا نرفتم و دیگه همه چی تموم شد» رو خواهش میکنم از ذهن بیرون کنید. چیزی که قطعا خیلی بیشتر از رشته-محل قبولی در موفقیت شما تأثیرگذار هست، انگیزه، اراده و (شاید موافق نباشید اما) شانس شماست.
هماکنون که این متن رو میخونید در آستانه ی ورود به دوران جوانی هستید. در این زمان شاید خیلی چیزها سردرگم کننده به نظر بیان و از اینکه خیلی چیزها رو نمیدونید یا طوری که میخواید نیستند پریشان بشید. خیلی چیزها رو هنوز ندیدید و تجربه نکردید، و در نتیجه اطلاعات کافی ندارید که اصلا باید دنبال چی باشید. خبر خوب اینه که لازم هم نیست چنین اتفاقی بیفته و همهچیز تحت کنترل باشه. در واقع این هنر ما هست که از میان ابهامات و ناسازگاریهای مختلف، به تدریج یک زندگی معنادار بسازیم (و نگران هم نباشید: اگه به طور مداوم حواستون به زندگی باشه، آرام آرام این اتفاق میافته).
امیدوارم این متن به دردتون خورده باشه. اجازه بدین که با یک نصیحت نیمه-مرتبط ولی بسیار به دردبخور اون رو تمام کنم: دنیا به هیچ وجه جای عادلانهای نیست، و این را هر چه زودتر کسی متوجه شود به نفعش است. گاهی وقتها فارغ از اینکه چقدر سخت تلاش میکنید، یا کلا چقدر خوب هستید، حاصل کار نارضایتی و ناراحتی ست. این را ژنرال ویلیام مکرِیوِن [۵]، دریاسالار سابق ارتش ایالات متحده در کتاب Make Your Bed خیلی خوب و زیبا توضیح داده. به قول همان بزرگوار در پایان فصل مربوطه از کتاب: «شکایت نکنید. به خاطر "تقدیر بد" خودتان را سرزنش نکنید. محکم بایستید، به آینده نگاه کنید، و حرکت کنید!»
[۱] یک حاشیه ی ریز: الف) اگه در رشتهمحل روزانه ثبت نام کنین و بعدا انصراف بدین سال بعد دوباره کنکور رو نمیتونین شرکت کنین. ب) پسرها قبل از سربازی در مجموع فقط یک بار حق انصراف از تحصیل دارن. قوانین کنکور و سربازی رو خوبه که بخونید، هر چند که نکتهی نوشته شده به طور کلی برقرار هست.
[۲] docs.ce.sharif.edu/programs/bs-ce
[۳] درسافزار آزاد دانشگاه شریف: ocw.sharif.edu
[۴] درسافزار آزاد امآیتی: ocw.mit.edu
[۵] William H. McRaven